“يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِۙ
“O gün insanlar, ateş etrafında çırpınıp dökülen pervaneye dönecekler.”

(Kur’an-ı Kerim Kâri’a 4. Ayet)

Hatırlarım bir gece gözüme uyku girmedi
Duydum ki pervâne muma şöyle dedi:
Ben âşığım, eğer yanarsam yeridir,
Peki ya senin ağlayıp yanman nedendir?

Sa‘dî-i Şîrâzî

Hali perişan bir pervâne vardı,
Ateşe helâl kıldı tatlı canını.
Yüzlerce ateş ve dert içinde olan mumu gördü,
Sararmış yüzünün üzerinde gül rengi gözyaşı akıyordu.

Kâsım-ı Envâr

Kolumu kanadımı çırpıyorum pervâne gibi
Her ne kadar benim mumum görüşten uzak olsa da.

Seyf-i Fergânî

Senin yanağının mumunu arzulamaktayım
Tıpkı aydınlığı arayan pervâne gibi.

Seyf-i Fergânî

Tecelli mumunun nuru bizim gönlümüze kıvılcım attı
Tüm bu nuru ve ziyayı o aydınlıktan bulduk.

Ubeyd-i Zâkânî

Bazen mum gibi ışıldayıp parla aşk ile
Bazense pervâne gibi yanıp tutuş aşk ile.

Ubeyd-i Zâkânî

Sen mum sıfatlı olduğun için herkese yönelirsin
Ben ki pervâneyim ey mum! Benden yüz çevirme.

Selmân-ı Sâvecî

Senin şevkinle pervâne gibi yanıyorum ben,
Neden bir gece bile acımıyorsun bana, âşıkların mumu değil misin yoksa?

Selmân-ı Sâvecî

Acaba meclisin mumu ve meliklerin kandili
Pervâne gibi ne zamana dek yakacaksınız beni?

Selmân-ı Sâvecî

“… pervâne sabaha kadar kandilin etrafında döner, arkadaşlarının yanına gelir ve onlara bu yüce ilişkiden söz eder. Sonra vuslat özlemiyle kendini ateşin içine atar. Ateşin ışığı, hakikatin bilgisidir; sıcaklığı ve harareti hakikatin gerçekliğidir, o ateşte yok olmak ise hakikatin ta kendisidir.

Ona ateşin ışığı ve sıcaklığı yetmedi. Sonunda kendini ateşin içine attı. Bu sırada arkadaşları, gördüklerini anlatması için onun gelmesini bekledi. Ancak pervâne yanıp kül olmuştu, ne bir şekli kalmıştı ne de bedeni!”

Hallâc-ı Mansûr

Sen öfkelendiğin zaman
Senin etrafında ben pervâne gibi binlercesi yanar.

Rûdekî

Cihanı yaratan Yaratıcı sensin,
Dinin, gönlün ve canın sahibi sensin.
Tıpkı geceyi aydınlatan ay mumu gibi
Gündüzün gözü seninle aydındır.

Dakîkî

Aydın ruhum rüyasında,
Işıldayan bir mumun sudan çıktığını gördü.

Firdevsî

Rüzgâr bizim kandilimizi söndürdüyse de,
Mumumuz var, mum tutalım yolumuza!
Eğer o sultan gittiyse, bıraktı bize
Yüce ve soylu bir padişah!

Ferrûhî-i Sîstânî

Yaratıcı’nın yaktığı her bir muma,
Her kim tükürürse bıyığı yanar.

Muhabbet ateşinin yandığı gün,
Âşık, yanmayı mâşuktan öğrendi.
Bu yanıp yakılma sevgiliden ortaya çıktı
Mum alevlenmedikçe pervâne de yanmadı.

Ruhun kendisine kadeh olduğu şaraptan içtim,
Aklın kendisine divâne olduğu şeyle mest oldum.
Güneşin kendisine pervâne olduğu o mumdan,
Bana geldi bir duman ve düştü bir ateş!

Ebû Saîd-i Ebu’l-Hayr

Bu bedene düşmüş temiz can
Işıldayan bir mumdur.

Esedî-i Tûsî

Yıldız, güle döndü; felekse bağa bahçeye
Ülker yıldızı pervâne, ay ise kandile.

Esedî-i Tûsî

Gül, mum gibi yanınca (kızarınca) bülbül ona vuruldu
Gül, gül dalından ötürü, bülbül gülden ötürü ötmeye başladı bülbül.

Katrân-ı Tebrîzî

Nevruz gülünün kokusunu özlüyorum
O âlemi yakan güzelin hasretini çekiyorum
Mumdan üç şey öğrendim:
Ağlıyorum, eriyorum ve yanıyorum.

Mes‘ud-i Sa‘d

Her ne kadar senin ayrılığında mum gibi ağlayıp inlesek de
Onun uğrunda yanmak için, erimek için gelmişiz.

Emîr Muizzî

Eğer ayın nuru ve mumun aydınlığı senin ise
Öyleyse benim bu yanıp tükenişim niçindir?
Eğer mum sen isen, neden benim yanmam gerekir?
Eğer ay sen isen, neden benim eksilmem gerekir?

Emîr Muizzî

Gözyaşından dolayı aşk kadehi olan bir gözüm var,
Yanan bir canım var aşka pervâne olan!
Aşk hanesinde her gün mukîm olan benim
Tüm cihanın akıllısı, aşkın divânesi benim.

Emîr Muizzî

Sen saray mumusun, bense yanmış bir mum
Sen gökyüzünde dolunaysın bense bir hilal.

Abdulvâsî-i Cebelî

İlkbaharın gelişiyle bahçe puthaneye döndü
Gülün yanağı muma; rüzgâr ise pervâneye döndü.

Abdulvâsî-i Cebelî

Onun mum gibi olan yüzü, cihanın güzellik evi olduğu için
Can sahibi olanlar ise kendini onun yüzüne pervâne eyledi.

Hasan-ı Gaznevî

Ağlamaktan bir an olsun vazgeçersem eğer
Mum gibi birçok ateş saçarım ben.

Hasan-ı Gaznevî

Ayrılıkta yanıyorum hayalin utancı ile
Vuslatta yanıyorum biter korkusu ile
Mumun pervânesinin de hali işte böyledir,
Ayrılıkta yanmaz ancak vuslat yüzünden yanıp tutuşur.

Enverî

Yüzlerce nur ile dünyayı elinde tutan rahib
Onun gece mumu, çam ağacıyla daha güzeldir

Hâkânî-i Şirvânî

Onun sayısız nefeslerinden öyle bir hararet gelir ki
Yedi felek mumu (güneş) dahi erir mum gibi.

Hâkânî-i Şirvânî

Ben eğer gül bahçesinin bülbülü, mahfilin pervânesi olursam
Gül hazana döner, mum ise sönüp gider.

Zahîr-i Fâryâbî

Senin yüzün öyle bir mumdur ki her gece kendi nuruyla
Pervâne bağışlar göklerin ayına.

Zahîr-i Fâryâbî

Ey güzel sevgili! Sana cihanının mumu diye seslenirim ben,
Senin vuslatını sonsuz yaşam olarak adlandırırım ben.

Rûzbihân-i Baklî

Senin aşkınla yanıp yakılıyorum uzaktan uzağa
Çünkü pervânenin dayanma gücü yoktur nura.

Nizâmî

Pervâne gibi olan gönlü kederdeydi
Sabahın mumu aydınlattı onun işini.

Nizâmî

Ona Hoten mumu diye seslenirim ve bilirim ki bu hata değildir,
Hoten mumuna, Hoten mumundan başka ne denebilir?

Mucîruddîn-i Beylekânî

Ah ne çoktur o günler ki! Senin hayalinin huzurunda mum gibi
Gece vaktine dek öldüğüm, seher vaktine dek yandığım.

Mucîruddîn-i Beylekânî

Onun mum gibi yüzünün karşısında
Yanmayı tercih etmeli bir pervâne gibi.

Fahreddîn-i Irâkî

Gönül her iki âlemi arzularken (iki âlemi de) kaybeder
Ve her iki âlemin faydasını da zararını da kaybeder
Kendini muma vuran bir pervâne gibi
Senin göz kapağında canını feda eder.

Fahreddîn-i Irâkî

Aklın ankası, kandilin pervânesi gibi köledir
Senin cemâlinin mumunun parıltısı ile kanadı yanıktır.

Seyf-i Fergânî

Sen mum sıfatlı olduğun için herkese yönelirsin
Ben ki pervâneyim ey mum! Benden yüz çevirme.

Selmân-ı Sâvecî

Senin şevkinle pervâne gibi yanıyorum ben,
Neden bir gece bile acımıyorsun bana, âşıkların mumu değil misin yoksa?

Selmân-ı Sâvecî

Acaba meclisin mumu ve meliklerin kandili
Pervâne gibi ne zamana dek yakacaksınız beni?

Selmân-ı Sâvecî

Uzaktan ortaya çıktı bir pervâne
Raks ederek gelmiş sanki bir divâne
Mumun altında üstünde ziyadesiyle dolandı
Öptü her an mumu baştan aşağı
Ona yârim deyip işve yaptığında
Duman gibi attı kendini ateşin ortasına
Aydınlandı tüm vücudu baştanbaşa
Bir od ağacı gibi hoşça yandı mum huzurunda
Bir ses yükseldi, ey diri gönül!
Ey bahtı güzel ve kutlu gönül!
Aşk oyununun yolu işte budur vesselam!
Nâsır’ın sırlarını arayarak bul!

Nâsır-i Buhârâyî

Toplantı meclisinde bir pervâne gibi
Mumda yok eder tüm varlığını ve benliğini.

Abdurrâhmân-i Câmî

O aydınlıkta toplandılar
Pervâneler gibi muma doğru geldiler.

Abdurrâhmân-i Câmî

Pervâneyim ben, kendimi yakmak âdetimdir,
Tamamen yanmadıkça gönlüm huzur bulmaz benim.

Vahşî-i Bâfkî

Kendini senin için ateşe vurur pervâne
Ey mum! Pervâneye hürmet göster sen de.

Vahşî-i Bâfkî

Bir ateş yaktı ve gönül evi mutluluk mumuna döndü
Can kuşu geldi, onun başının etrafında kanat çırptı ve gitti.

Muhteşem-i Kâşânî

Hayâ perdesi ay ile sevgilinin arasında engeldir,
Mumu pervâneden ayrı düşürense fanustur.

Sâib-i Tebrîzî

Mum ile gül sana âşıktırlar bülbül ile pervâne gibi,
Ey hayat baharı! Ya sen kimin âşığısın peki?

Sâib-i Tebrîzî

Her yere gidiyorum, o mumun hasretiyle yanıyorum
Meclisten ayrılan pervâne için tüm cihan ateşe dönüşür.

Bîdil

Tamamen yanmadıkça bu çırpınışlar (sana) layıktır ey Bîdil!
Cana ateş sıçramış pervâne meşrebliyiz.

Bîdil

Her ne kadar pervânenin süsü ziyneti kanadı olsa da
Kendi kanadımı yaktım ve söylenmedim asla
…
Pervânenin kanadı bir kıvılcım ile yandı
Mumun yanma mühleti ise geceden sabaha kadardır.

Pervîn-i İ‘tisâmî

Aşk ateştir ve evi harabeye çevirir
Ateşin huzurunda mumun gönlü ve pervânenin kanadı birdir.

İ‘mâd-i Horasânî

Çemendeki pervâne (kelebek) dedi güle
Haydi, bana söyle
Sana kim vermiş de bana vermemiş
Böyle rengi, böyle kokuyu.

Reşid-i Yâsemî

Eğer bir kimse ile bir olmak istersen onun rengine gir
Bak da gör pervânenin nasıl da gül renginde kanadı var.

Meliku’ş-şuarâ Bahâr

Mum yerine kırmızı gül alevlendi çemende
Bülbülün kanadı yandı pervânenin kanadı yerine.

Meliku’ş-şuarâ Bahâr

Gülün aşkıyla bülbül, mumun sevdasıyla pervâne
Her biri yandı bir şekilde bir sevgili kederinde.

Meliku’ş-şuarâ Bahâr

Bir kişiyi ya da bir meclisi aydınlatınca
Parlaklığından bir şey kaybetmez mum
Bir kelebek bir gülün üzerine konarsa
O kelebekten bir zarar görmez gül.
…
Hoş kanatlı iki kelebek gibi
Dizginlerini seher yelinin eline vermiş.

İrec Mirza

Çimenliğe bir kelebek geldi fakat konmadı gitti
Dostlara yaptığın yersiz kahrın aklıma geldi.

Rehî-i Mu‘ayyerî

Bizim mum gibi her gülüşümüz gözyaşı kaynağıdır
Sanırsın bizim toprağımızı ağlayarak yoğurmuşlardır.
Kanadı yanık pervânenin kıvılcımdan korkusu yoktur
Şimşekten ne korkumuz olur bizim?

Rehî-i Mu‘ayyerî

İnsanoğlu asırlardır duygularını ifade etmede, his ve düşüncelerini karşı tarafa aktarmada edebiyat, müzik, şiir ve resim gibi birtakım araçlar kullanmıştır. İçinde tattığı hissi, tecrübe ettiği birtakım derin ve yüce duyguları ifade etmede zorluk çeken sanatçı, şair ve edipler muhatabına anlatmak istedikleri hislerini, aslına en yakın ve uygun bir şekilde dile getirebilmek için bütün bu unsurlardan faydalanmışlardır. Bu araçlardan birisi de şüphesiz edebiyat ve şiirdir. Şairler, çeşitli edebî sanatlardan istifade ederek duygularını söze dökmüşlerdir. İran edebiyatı şairleri de aynı şekilde çeşitli mazmun ve edebî sanatları kullanarak özel bir dil ile duygu ve düşüncelerini kaleme almışlardır. Bu mazmunlardan birisi de çalışma konusu olarak incelediğimiz şem‘u pervâne mazmunlarıdır. Söz konusu bu gibi ikili mazmunlara çeşitli sembolik anlamlar yüklenerek zamanla birtakım hikâyeler meydana getirilmiş ve bu mazmunlar birer kahraman olarak değerlendirilmiştir. Gül ü bülbül gibi şem‘ u pervâne de temsîli olarak sıkça kullanılan, sembolik anlamlar taşıyan bir hikâyedir. Başlangıçta tasavvufî çerçevede ateşin etrafında dönen pervâneye işaret edilmiş; sonraki asırlarda küçük de olsa bazı anlam değişiklikleri söz konusu olmuştur. Bu çalışmada İran edebiyatında genel çerçevede şem‘ ve pervâne kelimelerinin nasıl anlamlandırıldıkları; anlam değişikliğine uğrayıp uğramadıkları değerlendirilmeye çalışılacaktır.

Fatma Topuz Çetinkaya
İran Edebiyatında Şem‘ ve Pervanenin Anlam Serüveni

…Pervane, sabaha dek alevin çevresinde döner; arkadaşlarının yanına gelir ve onlara, görkemli bir anlatımla, bu tanrısal ilişkisinden söz eder. Sonra tam bir birleşmeyi özleyerek kendini alevin cilvelerine kaptırır.

Alevin ışığı, gerçekliğin bilgisidir; sıcaklığı, gerçekliğin gerçekliğidir; onunla birleşme (tek oluş) ise, gerçekliğin Doğru’sudur.

Ona alevin ne ışığı yetiyordu, ne de sıcaklığı; kendisini alevin içine fırlatıverdi. Bu sırada, onun söylentilerle kanmadığını bilen arkadaşları, son içgörüsünü anlatması için gelmesini bekliyorlardı. Ama o anda pervane, yanmış, kül olmuş, dağılmıştı; ne bir biçimi kalmıştı, ne bedeni, ne de ayırtedici bir belirtisi. Şimdiki duyarlığıyla dönebilir miydi arkadaşlarının yanına? Şimdiki ruhsal durumuyla dönebilir miydi? O, içgörü aşamasına varınca, sözlerden uzaklaşmayı
başarmıştı. İçgörüsündeki varlığa ulaşınca da içgörüyle bir ilişkisi kalmamıştı.

Hallâc-ı Mansûr
Tavasin- Enel Hak

Senin zülfün zincirse, divânesi benim. Senin aşkın ateşse, pervanesi benim. Senin yeminine ant olsun ki kadeh benim. Senin aşkınla bizzat (sen oldum) ama sana yabancı da benim.

Ahmed Gazzâlî

Hem-reng oldu şem ‘ ile pervane yanıcak
Gerçi Hayali eylemez azdüd lctima’

Hayali

Yakıp vücudunu eyler kebüd pervane
Görünce şem’i hemügüş-ı düd pervane

Naili

Pervane gibi yanmayıcak nar-ı ‘ aşka ten
Ol şem ‘-i hüsne vas i olımazsın cihanda sen

Şeyhülislam Yahya

Ey seher kuşu! Aşkı pervaneden öğren.
Çünkü o yanmışın canı gitti de sesi çıkmadı.

Sa’dî-yi Şîrâzî

Aşk ateşinin yandığı o gün; âşık, yanma usulünü maşuktan öğrendi. Yanma ve yakılma dost katından belirlendi, ortaya çıktı. Şem’, yanmadıkça pervane de yanmadı.

Ebû Sa’îd-i Ebû’l-Hayr

Güneş, senin aya benzeyen yüzünün utancından dolayı terlemekte. Mum, pervane gibi senin yanağın sevdasından dolayı yanma ve yakılmada.

Hâcû-yı Kirmâni

Yüreği yanan mumun (dili) kerpeten/makas ile kesildiği için gönülleri (aşktan dolayı) solmuşlardan gönül sırrını gizleme.

Hâcû-yı Kirmâni

Ey mum! (gözlerinden) kanlı gözyaşı dökme. Ağlamak(la) sarhoşlara ne(yi) öğretirsin?

Hâcû-yı Kirmâni

Geceyi gündüze katıp safâ vü zevk kılmaga
O bezmin yaktılar her gûşesinde şem‘-i tâbânı

Hayâlî

Münevver oldı meclis ittibâ‘-ı şer‘-i enverle
Ziyâ artar alındukda fetîl-i şem‘-i bezm-ârâ

Kâmî

Heves iden yüzini görmege gerek ki yana
Ki şem’ odına pervâne bu hevâya düşer

Hoca Dehhânî

Benzümün rengi tonukdur yandugumı şem’e sor
Kim benümle yanmag içre her gice hem-reng olur

Hoca Dehhânî

Şem‘ Hak’dur kelebek sensin anı
Bulmayasın komayınça sen seni

Kendüzin terk ide Gülşehrî meger
Kim bula ol istedüginden haber

Kim ene Hû-y-ıla kaçan bir ola
Sen ene yigidericek Hû kala

Gülşehrî
Mantıku’t Tayr

Şem’a bir gice didi Pervâne ben
Âşık u ma’şûk-ile vuslatda sen

Yâr ile olmış senün işün şöyle nûr
Ben yanarken andan uş peyveste dûr

Şem’ dir âşık benem kim her gice
Subh olınca yanaram ucdan uca

Sini bir şu’le kaçurur şöyle hâm
Durur amuş ben yahılınca temâm

Ben bekâ virüp fenâyı almışam
Riştesin cânumun oda salmışam

Ana irdümvirdügüm-çün ben beni
Sen seni dirsin bulamazsın anı

Ahmedî
İskendernâme

Ben nice şerh eyleyem dil derdini dil-dâra kim
Şem‘ gibi tutuşan evvel zebânımdır benim

Ahmed Paşa

N’ola sûz-ı derûnın yana yana aglasa ‘Âşık
Ki şem‘ün aglamak yanmak yakılmakdur ezel şânı

Âşık Çelebi

Hep yâr içün degül mi meclisde ey ‘Atâyî
Hûn-ı derûnı câmuñ sûz u güdâzı şem‘üñ

Nev‘î-zâde Atâyî

Yandursa n’ola şem‘-i ruhına beni dilber
Şem‘üñ dahi pes yandugı pervâne içündür

Muhibbî

Mahabbet mihr-i tâbından vücûdın yandırur yokdur
Beni söylerler ey meh bir dahi şem‘-i şebistânı

Rahîmî

Şâm-ı hecründe leb ü haddünle gördi sûzişem
Cân eridüp subha dek yanup tüter her bâr şem‘

Rahîmî

Yandı yakıldı baña külbemde gice hâlin
Odlar yanar başında varmış belâsı şem‘üñ

Emrî

Meclisde germ olup saña öykündi nâgehân
Ol şermden erir geçer ey gül-‘izâr şem‘

Amrî

Yandurdı lâlenüñ ruhuñ ey meh çerâgını
Şem‘ün eritdi hasret odı içi yagını

Mesîhî

Bu gice şem‘ senüñ sûzişüñ görüp ey dil
Eridi yüreginüñ yagı yana yana seni

Vasfî

Sanasın bir yalın yüzlü kuloğlı dil-beridür şem‘
Başında şu‘le anun Enverî sarı külâhıdur

Enverî

Dilber hayâli şevki ile yandı subha dek
Bir ayag üzre şem‘-i şebistân geçen gice

Mihrî Hatun

Meclisde gice Emrî pervâneye gazabdan
Bir pâre âteş oldı yandı likâsı şem‘üñ

Emrî

Yok gonca ile gülde te’sîr-i nâzı şem‘üñ
‘Âşık-küş olmag ile var imtiyâzı şem‘üñ

Nev‘î-zade Atâyî

Böyle yandurmaz idi her gice pervânelerin
Olmasa sencileyin şem‘-i şebistân ser-keş

Hayretî

Âhir gülün gurûrı helâk ide bülbüli
Pervâneyi oda yaka şem‘ün tegâfüli

Şeyhülislam Yahyâ

Nâ’ilî şu‘le-i hüsnün sakın âh-ı dilden
Şem‘-i kâfûr-ı şebistân-ı melâhatdur o mâh

Nâ’ilî

Nûrdan ruhsâre vü kâfûrdan cism
Emriyâ Şem‘-veş mahbûb-ı râ‘nâ ruh güzel kad nâzenîn

Emrî

Şem‘-i ser-keş dir isem n’ola o nâzük-bedene
Yüzidür şu‘le-i şem‘ ü saçıdur ana fetîl

Revânî

Ben du‘â-gûyın sögerse tañ degül ol mâh-rû
Dil uzadur kendüye cân virene her bâr şem‘

Ziyâ‘î

Şem‘-veş sarı külâhıyla beni yakdı begüm
Bir gözi odlı yalın yüzli kuloğlı güzeli

Enverî

Sanasın bâda karşu şu‘le-i şem‘-i münevverdür
Geyer zerrin küleh hûbân gâhî rast gâhî kec

Nev‘î

Hele bu gice kimün meclisinün şem‘i idün
Ki hased odına yakdun beni pervâne gibi

Revânî

Ol şem‘-i cem‘ geceler aglatmaga beni
Meclislere rakib ile handân olup gider

Ahmed Paşa

Egerçi şem‘ yalıñ yüzlü bir güzel kuldur
Saña mı beñzer ol anuñ bahâsı bir puldur

Emrî

Rûşen budur ki meş‘ale-dâr olmasa sana
Halk arasında bulmaz idi i‘tibâr şem‘

Revânî

Bir eti cânı yirinde hûbdur ol sîm-ten
Şem‘üñ ey dil cism-i zârında ne et vardur ne cân

Mesîhî

Tâc-ı zer ile germ olup öykündi yâra şem‘
Od oldı yakdı anı ser-â-pâ o tâc-ı zer

Emrî

Düşer od şem‘ diline bu sebebden ki olur
Dil uzadub geceler ol meh-i tâbân ile bahs

Fuzûlî

Dil uzatdı sen şeh-i ‘âlî-cenâba gördiler
Şem‘-i bezm-ârânun iy meh-pâre boynın urdılar

Enverî

Şem‘ beñzer dil uzatmış yâra kim yanmazdan öñ
Burnına kıl takdı üstâd eyledi ber-dâr hem

Emrî

Göreli cânâ cemâlüñ şem‘ini pervâne-veş
Bâl ü perden geçmişem küllî yakup nâr olmışam

Emrî

Başka işimiz yohdı ki bir şem‘-i cemâlin
Pervânesi âşüftesi sûzendesiyiz biz

Nigârî

Hüsn-i dil-berden ziyâ uğurlamadıysa eger
Dâ’imâ şem‘-i şeb-efrûzun neden boynunda ip

Revânî

Lebi mey gözi sâkî şem‘ yüzi
Yine özi bize nedîm gerek

Kadı Burhaneddin

Ehl-i dil yañagunâ şem‘-i münevver didiler
Boyuña tûbâ vü dudaguña kevser didiler

Ahmedî

‘Anber-âlûd olalı hâl u hatuñdan haddüñ
Aña dil-sûhteleri şem‘-i mu‘anber dirler

Emrî

Ruhlaruñ şem‘i virür nûrını şems ü kamerüñ
Yüzüñüñ şevkiyile zulmeti gider seherüñ

Adlî

Ruhı bir şem‘-i nûrânîdür ol mâh-ı şeb-ârânuñ
Bakılmaz rûyına gözler kamaşur âftâb-âsâ

Süheylî

Ehl-i ‘ışkuñ kimi handân kimi giryân oldugı
Bu ki şem‘-i ‘ârızuñda nûr peydâ nâr hem

Emrî

Bezm-i cemâle şem‘-i ruhun olalı sirâc
Bâzâr-ı mihre komadı ey meh-likâ revâc

Helâkî

Yakub başında şevk-i ‘izâruñla nâr şem‘
Aglar gözi yaşını döker zâr zâr şem‘

Mesîhî

Meclisde ruhuñ şevkiyile şem‘ oda yandı
Zevk-i lebüñi tuydı kadeh agzı sulandı

Me’âlî

Yanmaga gelmiş imiş bezme ‘izâruñdan şem‘
Işılatmış ucını dün gice pervâneye nâr

Emrî

Var iken mihr-i ruhuñ ortaya atıldı diyü
Şem‘a bir yan başı geldi bu gice pervâne

Gelibolulu Alî

Şem‘-i meclis germ olup öykündügüyçün yüzüne
Astılar bâzârda sonra zebânın yaktılar

Ahmed Paşa

La‘line öykündügiçün lâle ruhsârına şem‘
Lâleye dâg urdılar şem‘üñ zebânın yakdılar

Mihrî Hatun

Öykünürse ol kamer-rûya çıkup fânûsdan
Bir tabancayla yüzün şem‘ün karardur rûzgâr

Enverî

Hatundur şâm-ı zulmet gerdenündür şem‘-i kâfûrî
Fürûzân olmaga gül-nâr haddüñden alur nûn

Bâkî

Bezm-i cemâl içinde şem‘ üzre dûda benzer
Şol âteşin ruhunda bu ‘anberîn kâkül

Revânî

Perîşân olsa ol kâkül cemâlüñde bahâ artar
Fitîl-i şem‘e beñzer kim tagıldukca ziyâ artar

Gelibolulu Alî

Eksük degül başından her bâr tîg-i mihnet
Gîsûna öykünelden zülf-i dırâzı şem‘ün

Şeyhülislam Yahyâ

Meger bir şem‘-i kâfûrî durur engüşti dildârun
K’ucında nakş-ı hınnâdan olur geh geh ‘ayân âteş

Revânî

Kadd-i sîmînüñ senüñ bir şem‘dür kâfûrdan
Dûd-ı ‘anber-bûy farkında olan kâkül gibi

Süheylî

Sen şem‘ gibi gayr ile meclisde gülersin
Ben akıtırım yaş ile kan yandım elinden

Ahmed Paşa

Dilber hayâli şevki ile yandı subha dek
Bir ayag üzre şem‘-i şebistân geçen gice

Mihrî Hatun

Bagrınun yagın eritdi subha dek akıtdı dem‘
Yâr önünde çok tenezzül eyledi dün gice şem‘

Şeyhülislam Yahyâ

Geh ayağı baglu geh boynu nedendür bilmezem
Bir perî ışkında olmuşdur meger dîvâne şem‘

Fuzûlî

Olmadı ol mâha rûşen yandugum hicrân günü
Yandugum şeb tâ seher şem‘ün ne bilsün âfitâb

Fuzûlî

Bir birümüzle belâ bezminde her şeb subha dek
‘Işk odından yanıcı şem‘-i şebistânlar bizüz

Hayretî

Şem‘-veş sûz-ı derûnı ‘arz ider Bâkî sana
Yana yana kalmadı bî-çârenün bagrında yag

Bâkî

Ezelden ebede yanayım ben senün içün
Ben şem‘ degülem ki yarım gice dükenem

Kadı Burhaneddin

Yanmagı her gece benden ögrenir ey mâh şem‘
Marifet tahsil eder beklerse yanım sûhte

Hayâlî

Şem‘ gibi sanmanız tenhâ zebânım sûhte
Âteş-i âhımla oldu hânümânım sûhte

Hayâlî

Ey Me’âlî gûyiyâ fânûsdur cismüñ senüñ
Şem‘dür dil anda fânûs örtüsi pîrâhenüñ

Me’âlî

Tenüm kanlu yaşumla âl fânûs-ı hayâl oldı
İçinde dil yanar san şem‘-i pür-envâra dönmişdür

Rahîmî

Fitîl-i şem‘-i meclis olsa bir şeb rişte-i cânım
O şâh-ı hüsne bâri rûşen itsem sûz-ı pinhânım

Neylî

Külbemde nâr-ı ‘ışk ile ey Emrî şem‘-veş
Ten şem‘dânı içre yanar her bir üstühân

Emrî

Nemdür dime sor Ahmedîyi kim ne sebebden
Yahılur iken şem‘ bigi gözleri nemdür

Ahmedî

Gözleriçün ölenün nergis dikün hâkinde kim
Şem‘ yakmak dostlar ‘âdet durur sîn üstine

Revânî

Kabrüm üzre serv diküñ şem‘ yakuñ dostlar
Çün beni hâk eyleyen şevk-ı ruh u bâlâsıdur

Adlî

Hâk olursa şevk-i ruhsâruñla cism-i sûhtem
Kabrüm üzre şem‘-i kâfûrî ola her üstühân

Mesîhî

Kabrüm üzre gel bu vaz‘ ile ol can diyeler
Bir saru şem‘ ile zeyn olmış kimündür bu mezâr

Ca‘fer Çelebi

Hasreti nârından ol mâhun ölürsem ey refîk
Kabrüm üzre her gice yaksun benüm ahbâb şem‘

Zâtî

Şem‘lerle kûyuna gelmiş gece mâh-ı felek
‘Âkıbet yüz karalığıyla tutulur ol levend

Hayâlî

Gül meclisinde dâ’imâ bülbül şetâret itmede
Pervâne-i bî-çâreyi nâr-ı mahabbet itdi kül

Şeyhülislam Yahyâ

Ey perî pervâ yimez pervâne per yandurmadan
Olmasun bir pâre tek şem‘-i şebistândan cüdâ

Hayretî

Şem‘e gör pervâneler varın yakup eyler feda
Yog iken yanında anuñ billâh perden lezîz

Muhibbî

Her şeb zebân-dırâzlık eyler egerçi şem‘
Tahsîn ki sabr ider yine pervâne söylemez

Gelibolulu Alî

Pervâneyi gör yârına hep varını verdi
Fehm eyle ki Rahmî budur âdâb-ı muhabbet

Harputlu Rahmî

Yan âteşe pervâne-veş itme yine efgân
Ey ‛âşık-ı miskîn budur âdâb-ı mahabbet

Şeyhülislam Yahyâ

‘Işk eri çokdur velî ‘âşık hemân pervânedür
Terk-i cân idüp yanar şem‘e ol bî-pervâyı gör

Muhibbî

Cümle ‘âşık yanar ‘aşk âteşine yâr odına
Zâhir egerçi bunu şevkile pervâne yapar

Nigârî

Sen avurduñ ötdürürsin ‘âşık ey bülbül odur
Yanar od içre girür pervâne feryâd eylemez

Zâtî

Yanmayam mı âteş-i dîdârıña gördükçe ben
Haşre dek pervâne zîrâ nârdan olmaz halâs

Leylâ Hanım

Hasta cânum ‘ışkı odına yahılursa n’ola
Şem‘a düşüben yahılmahdur işi pervânenüñ

Ahmedî

Şeb-i zülfinde çün gördüm cemâl-i şem‘-i ruhsârı
Yanan pervâne-veş evvel dutışan bâl ü perdür

Muhibbî

Ayaga düşsem görüp tân mı cemâlüñ şem‘ini
Yanıcak şem‘ ayagına dökülür pervâneler

Muhibbî

Subha dek yandım dolandım şem‘-i ruhsarıñ görüp
Bezm-i ‘aşkın ‘âdetin fehm eyledim pervâneden

Harputlu Rahmî

Aña ‘âşık mı dirler şem‘-i hüsne
Yanup pervâne-veş olmaya nâ-bûd

Muhibbî

Şem‘-i cemâle meyl ile pervâneler gibi
Yanup yakılmadadur işimüz rûzgârda

Gelibolulu Alî

Bulduk şeb-i firâk-ı visâlinde inşirâh
Pervâne-meşrebüz bize rûşen degül sabâh

Kâmî

Şîve vü nâzı kamu hüsn ehli senden ögrenür
Nitekim pervâneler yanmagı benden ögrenür

Muhibbî

Nedendir itmez oldı âteşim te‘sîr cânâna
Yanup yakıldıgım gördükçe hayrân oldı pervâne

Leylâ Hanım

Ben yandım ‘aşkın âteşine gice gündüz âh
Pervâne dahi gice yanar rûz u şeb degil

Leylâ Hanım

‘Işk işin pervâneden ögren yüri ey ‘andelîb
Kül ider eczâsını ‘ışk âteşi feryâdı yok

Zâtî

‘Işk işin pervâneden ögren yüri ey ‘andelîb
Kül ider eczâsını ‘ışk âteşi feryâdı yok

Zâtî

Pervâne verdi bezmde bir şem‘e varını
Bülbül gibi çemende hezâr-âşnâ degil

Harputlu Rahmî

Bülbül ü pervâne ger bir bâdeden serhoş
Pes neden birisi gûyâ birisi hâmûş olur

Nehcî

Yanmagı pervâneden kıldım ta‘allüm tâ-seher
Nâle vü efgânı ammâ bülbül-i şeydâdan ahz

Leylâ Hanım

Kays u Ferhâd baña ‘aşkda emsâl olmaz
Bülbül-i dil-şüde pervâneye hem-hâl olmaz

Şeref Hanım

Eger meclisde âh itsem şerer-efşân olur nâlem
Bu sâz u söz el-hak bülbül ü pervâneden gelmez

Mezâkî

Oda yakmışdur şeb-i zülfinde perr ü bâlini
Şem‘ üzre sûhte pervânedür haddüñde hâl

Emrî

Şem‘-i meclis germ olup öykündügiyçün yüzüne
Asdılar bâzârda sonra zebânın yakdılar

Ahmet Paşa

Germ olup kendüyi teşbîh itdügi’çün yüzüne
Yakdılar şem‘ün zebânın asdılar bâzârda

Cem Sultan

San çârsû-yı hüsnde tarrâr-ı zülf-i dost
Bir uğrıdurki dâmeni altında var şem‘

Mesihî

Bezm-i hüsnüñe vücûdum şem‘dür pervâne dil
Bu yanan cânum fetîlidür yüregüm yagıdur

Mihrî Hâtun

Dil uzadur bahs ile ol ‘ârız-ı handâne şem‘
Od çıkar ağzından etmez mi hazer kim yane şem‘

Fuzûlî

Anuñ teg kim perîşânlık ziyâsın arturur şem‘üñ
Maña cevrüñ ziyâd olmak saña meylüm füzûn etdi

Fuzûlî

Ey Fuzûlî şem‘-veş mutlak açılmaz yanmadan
Tâblar kim sünbülinden rişte-i cânuñdadır

Fuzûlî

Derd-i dil söyler zebân-ı hâl ile her gâh şem‘
‘Aşk tavrından eder pervâneyi âgâh şem‘

Hayâlî

Gönlümü kandîl-i tersâ gibi bir kâfir yakup
Şâm-ı hecrinde Hayâlî eyledi hem-râh-ı şem‘

Hayâlî

Virür zevk ehline şevki dem-â-dem
Şeb-i ‘işretde bir yil mûmıdur nây

Bâkî

Çerâğ-ı mâh-ı enverden yakar ol ‘ârız u gerden
Girîbânuñ senüñ bezm-i letâfet şem‘dânıdur

Bâkî

Göñlüme mihrüñ ziyâsı gelse ey hurşîd-ruh
Aña beñzer ilte bir hayr ehli bir zindâna şem‘

Ravzî

Her gice pervâneye gayzın idüp izhâr şem‘
Subha dek yel mumlarıyla gezdürür her bâr şem‘

Sâbit

Mevlevîler gibi dönsün üstine pervâneler
Oldı Mevlânâ-sıfat mustağrık-ı envâr şem‘

Sâbit

‘Ahdinde emîndür kef-i ‘ayyâr-ı sabâdan
Zer-tâc-ı ser-i şem‘-i fürûzân-ı zamâne

Mezâkî

Kandîl-i hüsnüñe yañılup nâ-gehânî şem‘
Dil uzadalı odlara yandı zebân-ı şem‘

Cem Sultan

Asılmış iken odlara yakmak revâ degül
Düşdi zemîne çün kesilüp rîsmân-ı şem‘

Cem Sultan

Her encümende encüm-i eşkin döküp yire
Diñlenmeyüp yakar oda her gice cânı şem‘

Cem Sultan

Şem‘-i dîdârıña pervâne gibi yandım idi
Çekdiğim derd ü belâyı o zamân andım idi

Moralızâde Leylâ Hanım

Bezm-i aşka nitekim pervâne geldin ey gönül
Yan yakıl ol şem’-i hüsne yana geldin ey gönül

Şeyhülislâm Yahyâ Efendi

Âdâb-ı bezm-i vuslatı pervâneden görün
Bülbül gibi değil-durur ol ehl-i hâldir

Bâkî

Yanmağa mûm ise dil şem’-i ruh-ı dildâra
Kimse gûş eylemesin nâleni pervâne gibi

Haşmet

Aşk odu evvel düşer m a’şûka andan âşıka
Şem’i gör kim yanmayınca yakmadı pervaneyi

Fuzuli

Şem-i meclis gerin olup öykündüğiyçün yüzüne
Astılar bâzârda sonra zebanın yaktılar

Ahmed Paşa

Pertev-i şem’-i tecellî-i cemâlu’llâha
Özini ‘âşık-ı zâr yakmaga pervâne gelür
…
Aşk-ı dilberle nedür hîç sorma ahvâlüm benüm
Şem’i gör pervânenün hâline yana yana bak

Derviş Pervâne

İşte bu noktada mum, pervaneye; sabrı, arınmanın yollarını ve iç gözlemi öğreten bir kılavuz kimliğiyle çıkar karşımıza. Pervane, kendisini varlıktan haberdar ederek yoluna ışık tutan mumun kılavuzluğunda gerçek hedefini belirleyecek; böylece yalnızlıktan ve belirsizliklerden kurtulacaktır. Mumun alevi karşısında hayal kurmaya devam eden pervanenin “yalnızlığı artık boşluğun yalnızlığı değildir. Yalnızlık küçük ışık sayesinde somutlaşmıştır” (Bachelard);
…
Kendi alevinde, tükeninceye kadar, varlığını sürdürmeye çalışan ve gerçeğe ulaşabilmek için ne şekilde mücadele edilmesi gerektiğinin en güzel örneğini veren mum karşısında pervane hayranlığını gizleyememektedir. Zira “Aleve karşı doğal-cesaretle söylersek-doğuştan bir hayranlığımız var. Alev, görme hazzının vurgulanışını, her zaman görülenin ötesini belirler. Bizi bakmaya zorlar” (Bachelard)

Ateş karşısında kurulan hayaller, sıradan hayallerin çok daha ötesinde bir şeydir. Çünkü “Alev, dünyada, hayali davet eden nesneler içinde en büyük imge yapıcılarından biridir. Bizi hayal kurmaya zorlar. Onun karşısında, algılanan şey, daha hayal kurmaya başlanır başlanmaz, hayal edilenin yanında önemini yitirir. Kendi metafor ve imge gücünü en değişik tefekkür alanlarına taşır alev” (Bachelard).

Pervanenin aleve beslediği bu hayranlık, ona geçmişteki hatıralarının kapılarını birer birer açmakta ve o bu hatıralarını hayallerle süslemektedir. Alev karşısında tefekküre dalan pervane, bir süre sonra, alevin titreyişinin, ilahı olanın karşısındaki acziyet ve sonluluk nedeniyle olduğunu anlayacak ve aleve duyduğu hayranlık neticesinde o da titremeye başlayacaktır.
…
Yaratılmış olan canlıların tümünde olduğu gibi, mumda da pervanede de ilahı olana yönelme ve buna bağlı olarak da yükselme iç güdüsü vardır.
…
Gerçeğe ulaşmak zamanı hızlandırmakla mümkün olacaktır. “Ateşi düşünen kişi için ateş , değiştirme, zamanı hızlandırma ve yaşamı sonucuna ulaştırma isteği uyandırır. Bu koşullarda düşleme gerçekten büyüleyici ve çarpıcı olur. İnsan yazgısını açıp genişletir” (Bachelard). “Ateşle arındırma ilkesinin nedeni ateşin maddeyi ayrıştırması ve katkıları yok etmesidir. Başka bir deyişle, ateşten geçen bir şey türdeşleşir, böylece anlaşır” (Bachelard).

H. Gamze Demirel
“Şem’ ve Pervane”nin İçsel Yolculuğuna Dair Felsefi Bir Yaklaşım

PERVANE VE MUM

Hatırlıyorum bir gece gözüme uyku girmemişti;
Mum pervaneye şöyle söylüyordu:
“Ben âşığım, yansam revadır bana;
Fakat sen niçin ağlıyor, niçin yanıyorsun?
Dedi: “Ey benim bîçare âşığım!
Gitti bal gibi tatlı Şirin’im benim”.
Şirin’im benden uzağa gidince,
Ateş, Ferhat gibi eritti beni.
Hep bu sözleri söylüyor,
Her an sararmış yanağından gam seli akıtıyordu.
Ey iddiacı! Aşk senin işin değildir;
Çünkü ne sabrın var ne de buna gücün kuvvetin!
Sen hamsın, bir kıvılcımdan kaçıyorsun;
Bense tamamen yanıncaya kadar durmuşum.
Aşk ateşi sadece kanadını yakar senin,
Bir de bana bak, büsbütün yaktı beni.
…
Birisi muma ey alçak diye seslendi,
Bir sevgiliye git ve sana lâyık olanı al!
Ümit yolunu gördüğün yere doğru git,
Sen ve mum sevgisi, nereden nereye?
Semender değilsin, ateşin etrafında dolaşma,
Çünkü (önce) mertlik gerekir, sonra savaş.
Bir bak yanıp yakılan pervane ne dedi,
Hayret, ne kadar yansam da niye korkayım ki!
Gönüldeki ateş Halil gibidir bana,
Sanki bu alev bir gül gibidir bana.
Ben kendimi isteyerek atmıyorum ateşe;
Çünkü şevk zinciri vardır boynumda.
(Ateş) uzaktayken yaktı beni,
Şimdi yakmadı ateş beni.
Benim yok olma isteğim nedendir bilir misin?
O olduğu sürece ben olmasam da revadır.
Yanıyorum, çünkü makbul sevgili odur,
Çünkü dostun ateşi sirayet eder ona.

Celâl Metînî

Söz canın neticesidir, canım neden azalsın?
Sanma ki pervane gibi can düşmanımdır.

Mes‘ûd-i Sa‘d

Pervane ateşten nasıl korkar, nasıl uzaklaşır?
Çünkü onun için ateşte huzur vardır.

Attâr

Bahçe, misk kokulu nergisten dolayı kâfurdan mumu yaktığı zaman
Hava ona gümüşten sayısız pervane saçar.

Ezrekî-yi Herevî

Kendimizi yakıyor ve canı mum gibi feda ediyoruz,
Mum meclisinin olduğu her yerde biz pervaneyiz.
Asla insaf etmez, ben yaralı yorgun,
Onun pervanesi olayım, o da meclisin mumu.
Bir gece perdeyi kaldır mum gibi,
Hepimiz yanalım pervane gibi.
Pervanenin gönül ateşi mumdan dolayıdır; fakat
Mum olmasa da senin yanağın gönlümü eritir.
Pervane gibi gönül huzuru müyesser olsa bana,
Sevgilinin mum gibi olan yüzüne doğru uçarım ancak.
Bu hikâyenin sırrını ancak mum dile getirir,
Aksi halde pervanenin konuşmaya takati yoktur.
Senin kandil gibi olan yüzüne pervane oldu mum,
Ben seni düşünüyorum; haberim yok ki kendimden.

Hâfız

Mumun gönlünün halini pervaneye sor.

Hacû-yi Kirmânî

Bizim aşkımızı konuşmaktan dolayı zamane unuttu
Gül ile bülbülün konuşmalarını, mum ve pervanenin hikâyesini.

Câmî

Pervanenin mum ile ne konuştuğunu duydun mu?
Ayrılıkta sen mi daha çok yanmışsın ben mi, söyle?

Vassâf

Kendini övmek mumun işi değildir, yoksa mumun eli
Bir pervanenin eteğini tutmak için uzun olurdu.
Pervanenin dışarıda yanması garip değildir
Çünkü sönmüş mum senin hareminde ışık saçmaya başlar.
Mum çalıların arasında kıvılcımlar gibi uçuyor,
Senin etrafındaki pervane ise bir kez uçuyor.

Sâib

Mumun ağlayışı pervanenin matemi için değildir,
Sabah yakındır, o kendi karanlık gecesini düşünür.
Gördün mü mum haksız yere nasıl kanına girdi?
Bir an bile aman vermedi ki geceyi sabah etsin.

Hekîm Şifâyî

Benim sırrım pervanen gemisinde yazılıdır,
Mum, benim yanıp yakılmamın bir mısraıdır.

Molla Fakîh-i Belhî

Mumun gelini eğer fanusun mahfesine oturursa,
Pervanenin kanadı mutluluk çölünde akan kuma döner.

Mirzâ Muiz-zi Fıtrat

Bir mum bir gecede binlerce pervaneyi öldürür.
“Mecmûatu’l-emsâl”den, Hint baskısı.
Bizim gönlümüzdeki ateşi hiç düşünmezsin sen, evet
Mum pervanenin yanışından neden korksun ki?

Kemâlî

Pervanenin mezar taşında şu yazıyı gördüm;
“Beni yakan ateş kendisini de yaksın.”

Ateş eğer binlerce kıvılcım çıkarırsa
Pervanenin kaynaması (yanması) hüküm olur.

Sarhoş pervanenin tek amacı erimek,
Mumun ayağında yanmak idi.

Urfi-yi Şîrâzî

Senin yüzünün aşığı pervane olur bülbül değil
Bu ateşten dolayı yanar fakat feryat etmez.

Dihkân-i Sâmânî

Senin etrafında gönüller kuşu o kadar çok kanat saçtı ki,
Senin kandilinin ağayı pervane kanadıyla dolmuştur.

Muştâk-i İsfehânî

Onun pervanesi canımı almak için gelirse bana,
Mum gibi o an bir nefeste canımı feda ederim.

Ey mum! Pervaneyi rahat bırak bu gece; çünkü ben
Gönül ateşiyle senin huzurunda mum gibi eririm.

Daha ne zamana kadar mum gibi küstahlık edeceksin,
Murad pervanesi geldi, ey sevdalı, sus.

Ayrılık gecesi bana bir vuslat pervanesi gönder (bana vuslat izni ver)
Yoksa senin kederinle bütün dünyayı mum gibi yakarım.

Hâfız

Çimenlikte mum yerine kırmızı gül ışık saçtı,
Pervanenin kanadı yerine bülbülün kanadı yandı.

Gülün şevkiyle bülbül, mumun sevdasıyla pervane
Her biri bir sevgilinin gamında bir şekilde yanar.

Meliku’ş’Şuara Bahar

Eğer bir kişiyle dost olmak istersen onun rengine boyan
Bak, kelebeğin kanadı gül ile nasıl da aynı renktir!

Benim gönlümü aydınlatan o mum yuvamdan gitti.
Gülümün takati yoktur; çünkü benim pervanem gitti.

Meliku’ş’Şuara Bahar

Mum eğer yelden dolayı söndüyse, garipsemeyiniz
Varlık pervanesinin ömrü bitti; yele veriniz.

Meliku’ş’Şuara Bahar

Ey zarif yaradılışlı pervane,
Ey şerefli yaratık pervane!
Ey latif kanat sahibi,
Düşmandan korkmadığın gibi
Ancak ateşin yanında açarsın kanadını.
Sen öldün ey pervane ve sanat öldü.
Musiki, güzellik ve kelimeler öldü.
Ey hain mum! Gamla, kederle perişan ol;
Pervaneyi öldürdün, inkâr da etmiyorsun…

Meliku’ş’Şuara Bahar

Eğer mum ateşten kurtulmak istiyorsa,
Ateş neden pervanenin harmanını yakıyor?

Mumun vefasını överim; çünkü yandıktan sonra her an
Pervanenin mateminde başına kül saçar, yas tutar.

Pervîn-i İ‘tisâmî

Ben, pervane ve mum dışında herkes uyudu
Biz iki üç delinin hikâyesi uzun bir hikâyedir henüz.
Dün gece bir kez olsun pervane gibi olayım dedim.
Mum, güzelce gülümseyerek “bir kez azdır” dedi.

İ‘mâd-i Horasanî

Ey Fars şiirinin mumu! Can, pervaneye minnet duydu;
Senin için, dost olma derdiyle kendine yabancı oldu.

Mes‘ûd-i Ferzâd

Aydın kişilerin gönlünde yük değilim bir toz gibi;
Yeşillikte ve gül üzerinde pervanenin gölgesiyim.
Yeşilliğe bir kelebek geldi; fakat konmadan gitti.
Senin dostlara yersiz kahrın aklıma geldi.

Daha çok öncekilerin şiir tarzının etkisi altında kalmıştır:
Yarı canlı mum gibi senin hevesinde yandık
Ağlayarak bina kurduk, senin için yandık.

Bir gece pervane yandı ve onun canı rahata erdi,
Biz ömürler boyu senin cefanın kederiyle yandık!
Mum eğer eriyerek ölürse, ne gam!
Çünkü aşkın ışığı ile Mehtabın nuru, pervanenin külünden yeşerdi.

Rehî-yi Mu‘ayyerî

O güzel benli ve yüzlü kelebeği görüyor musun?
Gömleğin kılıfından dışarı çıktı.
Altın noktalarla dolu kol ve kanatla,
Bir bir yeşillikteki güllere uğrar,
Bunu öper, diğerine geçer.

Îrec Mirzâ

Çimendeki bir kelebek güle: “Bana söyle,
Kim bu güzel rengi ve kokuyu sana vermiş, bana vermemiş?
Ey güzel yüzlü gül! Görüntü ve desen bakımından senden eksik değilim,
Neden senin gibi güzel kokulu değilim, bana cevap ver!
Cennet hurisi gibi nazlanarak her güle konmak istersin
Bazen (güle) konar bazen de etrafta uçarsın.

Reşîd-i Yâsemî

Onca bahar geldi, kelebek ve gül sarhoş oldular.
Ben ise hala uçma fırsatını arzuluyorum.

Kelebeğin kanadı neden kırıldı?
Neden her köşeye keder oturdu?

Hûşeng-i İbtihâc (Sâye)

Mumun yanmaktan korkusu yoktur,
Çünkü o, bu yanışta yalnız değildir.
Bu yolun sonunda ölüm olsa da, ona ne!
Çünkü pervanesi de onunla birliktedir.

Hûşeng-i İbtihâc (Sâye)

Solmuş bir gül söylüyor ve dökülüyordu,
Kesinlikle üzgün bir kelebek ah çekiyordu.

Mehdî-yi Ehevân-i Sâlis

Zifaf yatağından daha beyaz bir defterde
Birleştiririz…
Güneşin sıcaklığındaki çocuk, laleyi
Tandırdan daha yakıcı sanıyordu.
Hayalinin hamurunu o tandıra atmak ve
Kendi ekmeğinden kelebeklere yiyecek vermek istiyordu.

Nâdir-i Nâdirpûr

Güller açıldı,
Hoş renkli ve güzel.
Nazla birlikte,
Başları tutuldu.

• 
  Kelebekler yeniden
  Birlikte uçarak
  Güller açıldığı için
  Güllere kondular.
• 
  Dalga başını sahillere vuruyor
  Kayık ise sabahı izleyerek gitmiş.
  Uyku gözden kelebek gibi uçuyor
  Gözü uyandırmış geçiyor.

Abbas Yemînî-i Şerîf

ŞEM‘ u PERVÂNE
شمع و پروانه

Geceleri ışığın çevresinde dönen pervanenin klasik Doğu şiirinde âşığı temsil ettiği ve muma (şem‘) âşık olduğu yaygın bir kabul olarak yer almaktadır. Pervanenin mum ışığı etrafında her seferinde ona daha yaklaşarak döndükten sonra kendini aleve atıp yok etmesi sevdiğiyle yakıcı bir vuslata ermek şeklinde düşünülmüş ve bu düşünce şairler için orijinal bir ilham kaynağı olmuştur. Şem‘in yanarak ışık vermesi, pervanenin de bu ışık çevresinde dönüp durması âşık ile mâşukun durumuna benzetilmiştir. Ayrıca şem‘ çeşitli kelimelerle oluşturduğu terkiplerde kinaye yoluyla “ay, güneş, sevgili” anlamlarının yanı sıra “ilâhî nur, mürşid-i kâmil, Kur’an, Hz. Muhammed” gibi tasavvufî mânalarda da kullanılmıştır. Kur’an’da insanlar uçuşan kelebeklere benzetildiği gibi (el-Kāria 101/4) hadislerde de kendini ateşe atmaya çalışan pervanelere teşbih edilmiştir. Bunlar şem‘ u pervâne konulu şiirler için önemli bir ilham, telmih ve istişhâd kaynağı teşkil etmiştir.

Sadık Armutlu

Klasik edebiyatımızda hakiki aşkı anlatan metafor pervanedir. Mecazi aşkı bülbülle, gülle anlattığı gibi şairlerimiz, hakiki aşkı da pervaneyle anlatırlar. Pervane, mum etrafında dönerek can veren küçücük kelebeklerin adıdır; gözünüzle bile göremezsiniz, çok küçüktürler, muma aşıktırlar. Sevgililerin etrafında döne döne aşkları arttıkça yaklaşırlar, iyice yaklaşırlar, ateşe temas ederler ve külleri mumun dibine düşüverir. Şair de aşkın izini ancak pervanenin küllerinden bulabilirsiniz diyerek bize yol gösterir. Hakiki aşkı, feragati, fedakârlığı temsil eden şeydir pervane. Can veriyor bak sesini dahi çıkarmıyor. Bülbülü azarlar şair: “Niye bağırıyorsun feryat ediyorsun, hiçbir şey verdiğin de yok. Hâlbuki bak, pervane can veriyor ama senin gibi ses çıkarmıyor.” Niyâzî-i Mısrî: “Pervaneden al gizli sevda haberini sen” diyor. Pervane onu temsil ediyor. Filozof Rıza Tevfik’in bir şiirinde geçen bir mısra idi, biz oradan etkilendik, bize isim babası oldu o şiir: Bilmedim kim oldu bu hâle sebep, Ağladım ümidim hêba oldu hep, Bendeki sûz-i dil var mıdır acep, Tutuşup can veren pervanelerde.

Hayati İnanç

Esrar-ı suziş-i dili alup zebana şem ‘
Söyler Iisan-ıhal ile hep yana yana şem ‘

Beliğ Mehmet Emin

Layık ki encümende erürse hicibdan
Sırr-ı nihan-ı ‘aşkı getürdi Iisana şem ‘

Beliğ Mehmet Emin

“Benim ve sizin durumunuz; ateş yakıp da, ateşine cırcır böcekleri ve kelebekler düşmeye başlayınca, onlara engel olmaya çalışan adamın durumuna benzer. Ben sizi ateşe düşmeyesiniz diye iç kuşaklarınızdan tutuyorum, siz ise benim elimden kurtulmaya, (ateşe girmeye) çalışıyorsunuz.”

Hz. Muhammed (s.a.v.)

“Kıyamet günü insanlar, Sırât (köprüsüne) sevkedilirler ve Sırât’ın her iki yanından kelebeklerin ateşe düşmesi gibi düşerler. Allah dilediği kimseyi rahmetiyle kurtarır. Daha sonra meleklere, peygamberlere ve şehitlere şefaat etmeleri için izin verir. Onlar da şefaatte bulunurlar ve (lehlerine şefaat ettikleri kimseler ateşten) çıkarılırlar. Yine şefaat ederler ve (ateşten) çıkarılırlar. Yine şefaat ederler ve (ateşten) çıkarılırlar. Kalbinde zerre kadar iman olan (ateşten) çıkarılır.”

Hz. Muhammed (s.a.v.)

“Ey iman edenler! Kelebeğin ateşin peşinden gittiği gibi yalanın peşinden gitmenize sebep olan nedir? Şu üçü dışında tüm yalanlar ademoğluna günah yazılır: Bir adamın karısını hoşnut etmek için söylediği yalan veya bir kimsenin savaş hilesi olarak (düşmanı aldatmak için) söylediği yalan veya bir kimsenin iki müslümanın arasını bulmak için söylediği yalan.”

Hz. Muhammed (s.a.v.)

“Allah, göklerin ve yerin nurudur. Onun nurunun misali, içinde meşale bulunan bir kandil yuvasına benzer. O meşale, bir cam fanus içinde; o cam fanus da, sanki ince bir yıldız gibidir. Ne doğuya ne de batıya ait olmayan mübarek bir zeytin ağacından tutuşturulur. Onun yağı, hemen hemen ateş dokunmasa bile ışık saçar. Nur üstüne nur! Allah, dilediğini nuruna ulaştırır ve insanlar için böyle misaller verir. Allah her şeyi bilir.”

(Kur’an-ı Kerim Nur suresi 35. ayet)

Aşkar süzülüp misâl-ı ankâ
Ol âteşe girdi bî-muhâbâ

Ateş Denizlerini Mumdan Kayıklarla Geçmek/Geçmemek

• Şem u Pervane bercestesi derliyorum Üstadım. Kim ateş kim kelebek her şey karıştı
• Derli toplu olmuyor bazen derleyince.