Ruhun Kelimelerle Dansı

Schopenhauer'e atfedilen "İnsanları sevmeye zorlamak nefreti tahrik eder." sözü, bugün elimizdeki metinlerde birebir doğrulanabilen bir alıntı değildir. Ancak Lev Tolstoy'un 2 Eylül 1910 tarihli günlüğünde Schopenhauer'e ait bir düşünce olarak not edilmesi, bu cümlenin filozofun düşünce dünyasına yabancı olmadığını gösterir. Tolstoy, cümlenin devamını yazmaz; hangi eserden aktardığını da belirtmez. Buna rağmen Schopenhauer'in diğer metinleri okunduğunda, bu ifadenin onun felsefesini özetleyen güçlü bir cümle olduğu anlaşılır.
Schopenhauer, "İnanç sevgi gibidir; zorla kabul ettirilemez." derken yalnızca inancı değil, insan ruhunun bütün derin eğilimlerini anlatmaktadır. Çünkü sevgi de, inanç da, güven de emredilemez. Bir insana "Seveceksin." denildiği anda sevginin doğası bozulur. Sevgi, özgürlüğün çocuğudur; zorlamanın değil.
Bu yüzden "İnsanları sevmeye zorlamak nefreti tahrik eder." sözü yalnızca psikolojik bir gözlem değil, insan tabiatına dair felsefi bir tespittir. Zorlanan insan önce geri çekilir, sonra direnir, en sonunda ise kendisine dayatılan şeye karşı öfke geliştirir. Baskı, sevginin karşıtı olan nefreti besler. Çünkü nefret çoğu zaman sevginin yokluğundan değil, özgürlüğün ihlalinden doğar....

vadesiz, ölçülü ölçüsüz hüsranlar birikiyor.
Çeviriyorum sayfaları, parmaklarımı ıslatıp
geniş hareketlerle, uzun uzadıya hiçbirinde...

Şiir eleştirisinin temel amacı, şiiri açıklamak değil; okurun şiiri daha dikkatli okumasını sağlamaktır. Her büyük şiir, tek okumada tüketilemeyecek kadar katmanlıdır. Eleştirinin görevi de o katmanları tüketmek değil, görünür kılmaktır.
Ne var ki şiir eleştirisi zaman zaman bu amacından uzaklaşır. Şairin sesi geri çekilir, eleştirmenin sesi yükselir. Şiir üzerine konuşulurken şiirin kendisi yavaş yavaş kaybolur. Okur da farkında olmadan şiiri değil, eleştirmenin kültürel envanterini okumaya başlar.
Bir imge için üç filozof, birkaç kuramcı, mitolojik göndermeler, tarihsel örnekler... Bunların hepsi doğru olabilir. Ama doğruluk, tek başına iyi bir eleştiri üretmez. Bir noktadan sonra okurun zihninde şu düşünce belirir:...

Kimse yoktu yanında önce
ete kemiğe bürünmüş bir imge
Kadın ve kurumuş kanları,...

Konuşmuştuk, karaduygularla, sabaha karşı saat üçte,
hüzünlü, esrikliğimiz dağılış,
sabahlayanların uğrağı o gürültülü barda....

Anılar, bu gölgeler çok uzun
bizim kısa bedenimize oranla,
ölümü sürüklemek arkamızdan...

Soğuk beyaz şarabın buruk ve yumuşak tadı,
Mayıs başının saran sıcaklığı,
terastaki güneş, havlayan köpek, gençlerin kahkahaları;...

Olur da bir gün beni sevmekten cayarsan,
bunu söyleme bana. Tanrı da yapmaz bunu.
O güler durur yücelerden, yollayacağı zaman...

Peki çiçekler de ölecekler mi?
Ya insanlar, onlar da mı ölecek?
Hem sen her gün yaşlanıyor musun, ben...

Yaşayacağı kadar
yaşadı
Kalan günleri için...

Yaşamak öldüğünü görmektir; yaşlanmak budur işte,
bıkkınlık veren, üzerine yapışan ölüm kokusu,
yinelerken sen, boşu boşuna, birkaç sözcüğü,...

29 Temmuz 1910, Yasnaya Polyana
Yeni bir günlüğe, yalnızca kendim için gerçek bir günlüğe başlıyorum.
Bugün yazmam gereken tek bir şey var: Eğer bazı dostlarımın şüpheleri doğru ise, Sofya Andreyevna amaçlarına muhabbet göstererek ulaşmak için bir girişime başladı. Birkaç gündür elimi öpüyor. Bu daha önce hiç olmayan bir şey ve hiçbir tartışma veya umutsuzluk görülmüyor. Eğer yanılıyorsam Tanrı ve iyi insanlar beni affetsin. Ve nezaket ve sevgi konusunda kolaylıkla yanılabilirim. Onu tam bir samimiyetle sevebilirim. Ama bunu Lev hakkında söyleyemem. Andrey, kutsal bir ruha sahip olduklarını düşünmenin güç olduğu insanlardan birisi (ama öyle, bunu unutma). Öfkelenmemeye ve daha çok sessiz kalarak kendimi korumaya çalışıyorum....