Nis 29
Ateş gibi bir nehr akıyordu,
Rûhumla o rûhun arasından
Bahs etti derinden ona hâlim,
Aşkın bu unulmaz yarasından.
Vurdukça bu nehrin ona aksi,
Kaçtım o bakıştan, o dudaktan.
Baktım ona sessizce uzaktan,
Vurdukça bu aşkın ona aksi.
Ahmet Haşim
Nis 29
İnsanın ruhu bazen kırılmaz; ama yine de eksik yaşar.
Sessizce eksilir canlılık, varlık yavaşça solar.
‘Yaşamıyor gibi’ yaşarsın.
Bu, büyük acıların, derin çöküşlerin hikâyesi değildir. Daha sinsi, daha gündelik bir kayboluştur. Ruha canlılık veren şey azar azar kaybolur.
Sabah uyanırsın hayat devam eder. Yapılması gerekenler yapılır, konuşulması gerekenler konuşulur. Fakat bütün bunların ortasında insan, kendi varlığına dokunamaz hâle gelir. Ne dibe vurmuşsundur, ne de suyun yüzüne çıkabilmişsindir. Bir araf, bir arada kalma hâli: Nehirde sürüklenen bir dal parçası gibi, yönsüz, ağırlıksız.
Ruh sağlığı yalnızca hastalıkların yokluğu değildir. İnsanın iç dünyasında yeşeren bir “iyi oluş” hâli vardır ki, onu beslemediğimizde hayat sessizce solmaya başlar. Varlığın cevherini daima diri tutmak gerek.
Modern zamanların en büyük yanılgısı da burada: Kötü hissetmiyorsak iyi olduğumuzu sanıyoruz. Oysa insan, sadece acı çekmeyerek değil; anlam bularak, bağ kurarak, bir şeye kalbini vererek iyileşir.
Bugünün dünyası, insanı fark ettirmeden yoruyor. Gürültü çok ama temas az. İlişkiler var ama derinlik yok. Pek çok insan, kendi hayatının seyircisi gibi yaşıyor. Hayat yanı başımızdan geçip gidiyor.
Her şey yerli yerinde görünür, ama hiçbir şey tam olarak hissedilmez. Adeta, yaşanmamış bir hayattan ölürüz.
Çare ise büyük devrimlerde değil, küçük uyanışlarda. İnsanın yeniden bir şeye yönelmesinde, bir heves, bir tutku, bir ülkü sahibi olmasında.
Bir işe dalıp zamanın akışını unutmasında.
Bir dostun gözlerinde kendini hatırlamasında.
Kendinden büyük bir anlamın çağrısına kulak vermesinde.
Çünkü insan, ancak bağ kurduğu ölçüde vardır.
Ve hayat, ancak içine karıştığımızda, onunla alış verişe girdiğimizde, varoluşun sevincini hissettiğimizde başlar.
Acı, hastalık ve ölüm dahil tüm insani deneyimi kabullenmek, gerçek anlamda canlı hissetmenin yoludur. Hayatı zorlamamak, değişmeyecek olanı bilebilmek.
Radikal kabulleniş.
Sorun, hayatın acı, belirsizlik, hastalık ve ölüm içermesi değil. Sorun, bunların gerçek olmamasını isteyerek verdiğimiz yorucu ve beyhude savaş. Sürekli daha iyi, daha sağlıklı, daha aydınlanmış olmaya çalışmak hem tüketici hem de uyuşturucu.
Hayatın zor anlarını çözülmesi gereken birer sorun olarak görmekten vazgeçtiğinde bir şeyler değişir. Sıkıntılı anlar bile bir canlılık taşır, iç sıkıntısı bazen de güzel şeylere gebedir. Yeter ki onu dönüştürmeyi bilelim.
Verimlilik kültürü ve kendinin en iyisi olma baskısıyla dolu bir çağda tam tersini önerelim: İnsan olmanın dışına çıkmaya çalışma. Değişmeyecek olanı gör ve yel değirmenleriyle savaşmayı bırak.
Ruh sağlığı, sürekli kendini düzeltmekten değil, bu savaşı bırakmaktan geliyor.
Hayat çözülmesi gereken bir sorun değildir, yaşanması gereken bir şeydir.
&&&
Modern dünyanın bize aşıladığı “daha çok diren, daha güçlü ol, eksiksen suç sende” anlayışını sorgulama zamanı geldi.
Bütün meseleyi bireyin üzerine yıkan ve toplumsal etkenleri gözden kaçıran her görüş eksiktir.
İnsanlar zorluklar karşısında yalnız kaldıklarında daha kırılgan, başkalarıyla bağ içinde olduklarında ise çok daha güçlüdür. Bu nedenle dayanıklılığı artırmanın ilk şartı, insanları biribirinden yalıtmak değil; birbirine güvenen, dinleyen, destek veren topluluklar oluşturmaktır. Yani sağlam bağlar. Sıkı ilişkiler.
Dayanıklılığı bireysel kahramanlıklarla değil, iyi ilişkilerle ve ortak anlamla inşa edebileceğimizi unutmayalım.
İnsan, diğer insanlarla kurduğu bağlarla güçlüdür; dayanıklılık da birlikte inşa edildiğinde gerçek olur.
&&&
İnsanın varlığı, başkalarıyla kurduğu görünmez bağların, paylaşılan mekânların ve birlikte solunan zamanın içinden filizlenir. Ben dediğimiz şey, aslında geri çekilmeyi, yer açmayı ve ötekinin nefesine karışmayı öğrendiğimiz o ince aralıkta doğar. Her yüz, başka yüzlerin ışığında belirir, her söz karşılık bulduğu sessizlikle ve sözle anlam kazanır.
İnsan, ancak kendinden biraz eksildiğinde çoğalır.
&&&
Gönül Hakkın nazargâhıdır madem, madem ‘Allah kalbi kırıklarla beraberdir’, savunmasız ve incinebilir kişi, kalbi kırılmış kişi muhatabına ‘bana neden zarar veriyorsun, bana bunu neden yapıyorsun?‘ dediğinde ruhuna üflenmiş olan kutsal özü, canı incitmemesi gerektiğini söyler.
&&&
“Düşünmek, insanın kendini durdurabilme yetisidir.”
Hemen her şeyin zincirinden boşaldığı bir ölçüsüzlük zamanında, galiba en büyük meselelerimizden birisi de haddini bilmek, kendini tutabilmek, kendi sınırını tanıyabilmek.
&&&
Gelecek eskiden bir güvence alanıydı, bugün daha çok bir risk alanı gibi. “Bugün çabalarsam gelecekte karşılığını alırım” inancı yara aldı.
Hayal edebilme zorluğu. Gelecek yorgunluğu. Şimdiye ve geçmişe sıkıştık. Her şey dün gibi, aynı. Gelecek bir türlü gelmiyor.
Modern ruhun bir semptomu: Bolluk çağında kıtlık hissi. Ama iyi haber: Farkına varmak, direnç inşa etmenin başlangıcı.
Sessiz bir inatla direnmeliyiz. Yüz yüze, göz göze konuşmalıyız. Odaklanmayı, dikkati geri kazanmalıyız. Elimizdeki ‘akıllı’ telefonu usulca yere bırakmalıyız.
Yürümeli, konuşmalı, ırmakları ve ağaçları seyretmeliyiz.
Her gün bölünmemiş bir dikkatle bir saat okumalı, sevdiklerimizle ekransız sohbet etmeliyiz.
Hayal etmek, geleceği çağırmaktır.
&&&
Nezaketin, karakterin evcilleştirilmesi alıştırmalarına bağlı olarak sonradan öğrenilebildiğini biliyoruz. Ruhun ve gözün terbiyesi, en etkin biçimde ailede kazanılır, daha köklü yer tutar insan seciyesinde. Nezaket sözlerden öğretilmez ama nazik anne babanın nazik tutumlarıyla yaşanarak öğrenilir. Tüm değerler yaşanarak aktarılabilir. Çocuklarımıza “nazik ol, adaletli ol, başkalarını incitme” dememiz onlar için yok hükmündedir, ta ki biz nezaketi onlara gündelik yaşamımızda gösterene, hayatımızın bir parçası kılana kadar. Biz akrabamız, komşumuz ve diğer insanlara sürekli gürlüyorsak, hoyrat davranıyorsak onları insan yerine koymuyorsak, itibarlarını zedeliyor, ihtimam göstermiyorsak çocuklarımıza miras kalan da bu özellikler olacaktır.
Varlıkla dost iken birbirimize yarız. Bu dünyaya var olmaya değil, yar olmaya, sevgili olmaya, yaren olmaya geldik. Nezaket bu yönüyle de bir sosyal tutkaldır. Birisinin benim için ihtimam gösterdiğini bilirsem o toplumda yaşamak bana huzur verir, emniyet verir. Saflarımızı sıklaştırır. İnsanına minnet ve şükran hissettiğimiz zamanlarda bir topluma daha çok bağlanırız. Birbirimize ne kadar çok nezaket gösterirsek hayatı daha çok sever ve o toplumu daha şevkle inşa ederiz. Bir toplumu eksik ve kusurlu yanlarından onarmanın yolu da nezakettir. Nezaket, kusurları örter.
Kendi nezaket ruhumuzu yeniden solumalıyız. Çünkü zarafet ve nezaket sayesinde bizler yeniden birbirine bağlı ve birbirinin kuyusunu kazmayan bir toplum olmayı başarabiliriz; farklı görüşlerde de olsak birbirimizin canını yakmayarak birbirimizi incitmeyerek ve birbirimizden incinmeyerek.
Hiçbir iyilik, hiçbir nazik davranış yoktur ki kanatlanarak başka insanlara değmesin, bize bir bumerang olarak geri gelmesin
“Ne hoş bir güzelliği vardır; hafif adımlarla, dünyadan gülümseyerek geçenlerin. Kimseye bir kötülüğü dokunmadan yaşayanların, onurlu bir yaşamı seçenlerin” diyor Virginia Woolf. Nezaket dünyadan hafif adımlarla geçmektir.
&&&
Istırap ıstırabı tanır, maskeler ve tüllerin ardına gizlenmiş bile olsa. İsterse bütün dünya inkar etsin, acı çekmiş bir insan ötekinin acısını ilk bakışta hisseder.
&&&
Pişmanlığın inşa edici ve onarıcı hüviyeti, ‘keşke’lerin yerine ‘bundan sonra’ları koyduğumuzda başlıyor. Yaşadıklarımdan öğrendiklerim bundan sonrası için yolumu ışıtabilecek mi?
Maziye çapa atarak, ruha eziyet veren o alemde debelenip duracak mıyız, yoksa bütün yaşadıklarımızı bir hayat dersine çevirerek ileri mi sıçrayacağız? Yolların çatallandığı bu yerde, pişmanlığı bir basamak taşı veya bir bataklığa çevirmek bizim tercihimize bağlı.
&&&
Kendisini değersiz hisseden kişi, başkalarını da kendi ihtiyaçlarını karşılayacak bir nesne olarak görmek eğilimindedir. Sevgiden yoksun yetişmenin bedeli budur : Karşınıza çıkan insanlar hep size borçlu gibidir.
&&&
Bugün dünyada hızla yükselen bireyciliğin bir sonucu da sadece kendin için yaşamayı hayatın en önemli değeri olarak tanımlaması. Bu durumda ahlâki sorumlulukların ve adanmışlığın değeri azalıyor. Çünkü bunlar için ciddi ölçüde zaman ve çaba vermek gerek. Yeri geldiğinde fedakârlık gerek. Verdiğimiz zamanın bizden çalındığını düşünmeye başladığımızda, atalarımızın kolaylıkla yaptığı bazı şeyler bizim için artık zor hale geliyor: Evlenmek, evli kalmak, dost bulmak, dost kalmak, bir topluluğa ait olmak zorlaşıyor.
&&&
Merhamet, eylem halinde sevgidir. Kendimizde ve başkalarında kaybolan ve tarumar edilen her şeyin kıymetini fark edebilmektir. Sadece sevebilenlerde görülecek soylu bir dikkattir.
&&&
Pişmanlığın inşa edici ve onarıcı hüviyeti, ‘keşke’lerin yerine ‘bundan sonra’ları koyduğumuzda başlıyor. Yaşadıklarımdan öğrendiklerim bundan sonrası için yolumu ışıtabilecek mi? Pişmanlıkla geçmişin hikâyesini yeniden yazmak istiyoruz. Eğer geçmişteki o hata düzeltilebilseydi, sanki geleceği de bambaşka bir biçimde yeniden kurabilecektik. Hem bir arzu, hem de bir yas. Normal zamanın sınırlarını aşan bir hayal fazlalığı.
Pişman kişi o karanlık kuyuya daldığı her seferinde yitirdiğini beraberinde getireceğini ümit eder. Belleğin derin kuyularına, girift mağaralarına her seferinde kaybedilmiş nesneyi bulma ve onu geri getirme arzusuyla giden ama çoğu seferinde eli boş dönen insan. Bu anda yaşıyor ama geçmişte kalmış olan daima kımıldıyor ve güçlü bir dip akıntısı olarak şimdiki hayatına sızıyor, onu yönlendiriyor.
Pişmanlıktan söz ettiğimizde yanlış bir bilinçle yanlış bir hayata tutunan bir insandan dem vuruyoruz. Mesele şu, maziye çapa atarak ruha eziyet eden o alemde debelenip duracak mıyız, yoksa bütün yaşadıklarımızı bir hayat dersine tahvil ederek ileri mi sıçrayacağız? Yolların çatallandığı bu yerde pişmanlığı bir basamak taşı veya bir bataklığa çevirmek bizim tercihimize bağlı.
&&&
Öteki var olmadığında ben yokum. Gözüm karşımda bir nesne arıyor, insan dünyaya düşmekle bir ilişki arıyor. Tutunacak bir dal, uçurum aşağı kayıp düşmemek için bir tutamak. İlişki konuşmak demektir. Bebek gözleriyle konuşur, varlığının annenin gözlerinde yansımasını ister. İnsan iletişimi çok katmanlı bir yapı, duyguları iletmeye ve saklamaya yarar, yalan söylemeye yarar, gönül okşamaya ve kırmaya yarar. Ötekiyle doğru bir iletişime girme arzumuz onunla hemhal olabilmekle mümkündür ancak, onun var olma biçimine, dünya görüşüne nüfuz edebilmem ve onunla ortak bir anlam oluşturabilmem için onun dilini bilmeli, o dilden konuşabilmeliyim. Kendi kavramsal çatımı ona dayatmak yerine onun dilinde hünerli olmalıyım ki kendi arzu, tarafgirlik ve önermelerimi bir kenara bırakarak bir konuşma başlatabileyim. Kendimi bir bilmeme noktasına yerleştirerek başlamalıyım işe. Önce dinlemeyi öğrenmeliyim, her şeye hemen tepki vermek zorunda değilim. Bu ilk sessizlik bizi pek çok esaretten azat eder.
Muhatabımı bütün insanlığı ve o insanlığın bütün karmaşıklığı içinde algılayabilmemledir ki onunla karşılıklı bir ilişki için ilk adımı atmış olurum. Derdim onun dünyasına girmek, onunla olmak, ikimizin de ‘ötekilerden biri’ olduğunu kabullenmek. Her birimiz bir başkasına ötekiyiz. Mavi gezegende her birimiz ötekine bağlı ve bağımlıyız. Bu yüzden insanlığımızın en derin katmanlarında sevgi ve sevebilme yeteneği yatar. Bir toplum evladını seven anne babalarla serpilip gelişir. Sevgiyi vermekle sevebilmeyi öğretir anne baba, sevmenin mümkün olabildiğini öğretir. İnsan daima yakınlık arayan bir varlık. İnsan ruhunun bugün yaşadığı büyük kriz sevebilme yeteneğimizin törpülenmesinde yatıyor.
&&&
Dünya ve hayat zorlaştıkça, küçük güzel şeylerin ruhumuzda yankısı büyüyor. Böylesine zalim bir dünyada, güzelliğin ve iyiliğin her belirtisi gözlerimizi yaşartıyor.
&&&
İnsanlara baktığımızda, kusurlarından önce ıstıraplarını görmek. Nezaket burada başlar.
Umut Ediyorum, Öyleyse Yaşıyorum
Bazen keder yatıya gelir ve zamanı eriştiğinde dengini toparlayıp gitmez. Kalışı uzamış bir misafir gibi varlığı ıyar, orayı kendine bir ev beller. Kişiliğinizi, kimliğinizi, geçmişinizi bir kenara iter ve sizin adınıza söz alır. Sizin ağzınızdan konuşur. Ruhu kaplayan bir dehşet gibi, ‘Tanrı’yı bir süreliğine namevcut kılar’. Ah, Simone Weil : ‘ Ve sevilecek hiçbir şeyin olmadığı bir karanlıkta ruh sevmeyi bırakırsa, Tanrı’nın yokluğu daimi olur. Bu korkunç bir şeydir. Ruhun boş yere sevmeye devam etmesi ya da hiç olmazsa, mini minicik bir parçasıyla da olsa, sevmek istemesi gerekmektedir. Bu durumda Tanrı ona bir gün görünecek ve Eyüp’e gösterdiği gibi, ona da dünyanın güzelliklerini gösterecektir. Ama eğer ruh sevmekten vazgeçerse, daha bu dünyada bile hemen hemen cehenneme denk düşen bir yere inmiş olur’. ‘Talihsizliğin zamanı’ diye yazar Eugenio Borgna, ‘geçmişi ve geleceği olmayan bir şimdiki zamandır. Talihsizliğin zamanı, ölümcül eşikte duran kıpırtısız ve taşlaşmış bir zamanın sonsuzluğudur’. Hiç geçmeyen bir zaman. Ruhu istila eden ve taşlaştıran zaman: Acının zamanı.
Acı insanı bir yerden alıp daha ötelerde bir yere taşıyorsa, boşuna çekilmemiş demektir. Ama bazen acının çölünde kaybolup gider insan. O karanlık hücreye sızan bir ışık huzmesi de yoktur. Dünyayı karaltı ve gölgelerden okuyan ruh, kendi evinde olamamanın bilgisiyle ağrır. İnsanın dilinden dökülen kelimeler kendine dokunacak bir mesafede değildir. Kelimeler, şifa olmak bir yana, o yarayı daha da kanatır. Sessizliğin şiltesini üzerine çeker de dünya gözüne ilişmesin, kulaklarına değmesin ister kişi. İçindeki çığlığı kimsenin duymayacağı kadar uzağa gitmek ister. Bu karanlığı delecek bir sevinç parıltısına ihtiyaç var. Sevmeye devam etmek. Umut etmek. Yerinden edilmiş bir ağacın dünyaya tutunmak için kök salacağı bir zemine ihtiyacı var. Yaşıyorum, öyleyse umut ediyorum. Umut ediyorum, öyleyse yaşıyorum. Bir gün çok uzaklardan da olsa sesim birine ulaşacak, varlığım anlaşılmakla dokunaklı bir anlam kazanacak. Acıyı baştan savmaya dönük hazır cevapların, mutlu yaşam vaazlarının birer hakaret gibi insanı boğmadığı bir zamanda ruhun da kendisine mahsus bir ümidi vardır. Varlık, bazen dünyanın nüfuz edemediği bir yerde soluk alıp vererek dinlenir.
Bir insana, ‘doğmamış olmayı dilerdim’ dedirten o ruh acısı ne olabilir? Çocukluğun yaraları ihlal ve ihmal ile şekilleniyor. İhlal, çocuğun sınırlarını tecavüz ederek onu karşı koyamayacağı bir şiddetle örselemek. İhmal, onu görmezden gelmek, varlığını teyit etmemek. Ona dünyada sevilebileceği bir alan açmamak. Sevilenler, sevmeyi de öğrenir. Sevilmeyi tatmamış olanın sevginin elifbasını sökmesi de zor oluyor. Sevgisizliğin açtığı narin yaralar pek zor kapanır.
Nis 27
Divan şiirinin temel mazmun çerçevesini âşık-maşuk arasındaki ilişki şekillendirir. Şiirlerde en fazla işlenen konuların başında, sevgili ve ona ait güzellik unsurlarıyla bunlara karşı âşıkların yaklaşımı gelmektedir.
Divan şiirinde âşık, daima şairin kendisidir. Bu yüzden her şey sonuçta aşk ile ilgili görülür. Onun aşkı, mücerret güzelliğe duyulan bir aşktır. Âşığın gıdası üzüntüdür. Sevgiliden daima lütuf bekler. Sevgilisiyle asla bir araya gelemez. Onunla olan beraberliği daima hayalîdir. Âşık sevgilisinden beklediği ilgiyi görmek şöyle dursun, ondan daima işkence ve eziyet görür. Bu durum karşısında bile sıkıntılara tahammül etmesini bilen, hâline şükreden âşığın sevgilisine karşı olan aşkı daha da artar. Hatta sevgilinin sahip olduğu güzellik karşısında canını, ona verecek kadar cömerttir. Ancak o, bir türlü sevgiliden beklediği ilgiyi göremez. Sevgiliden daima ayrı kalır. Bu da âşık için bir ölümdür. Bu nedenle hayat ile ölüm arasında bir bocalayış içindedir.
Ölüm, insanoğlunun er veya geç karşılaşacağı bir gerçek olarak karşısında durur. Ölüm sonrası bilinmezlik ve ölümün içinde barındırmış olduğu hüzün, ayrılık, acı gibi duygu ve düşünceler her zaman insanların zihinlerini meşgul etmiştir. İnsanoğlunun kabullenmekte zorlandığı, karşılaşmak istemediği bu kaçınılmaz gerçek etrafında toplumlarda birtakım âdet ve geleneklerin oluştuğu görülür. Bu âdet ve gelenekler, zamanla toplumsal kültürün bir öğesi hâline dönüşerek yüzyıllar boyu nesilden nesile aktarılmıştır. Bu öğe, toplum tarafından benimsenen inanç ve düşünce sistemlerinde de kendini güçlü bir şekilde hissettirir.
Ölüm düşüncesi ve onun etrafında oluşan çeşitli âdet ve uygulamalar, genellikle toplumun mensup olduğu dinin emirleri çerçevesinde şekillenmiştir. İslam dinine mensup olan Osmanlı toplumu ve bu toplumun birer ferdi olan divan şairlerinin ölüm üzerine düşüncelerinin de İslâmî akideler içerisinde şekillendiğini söylemek mümkündür. Bu düşünce ve uygulamalarda zaman zaman eski Türk inançlarının etkisi görülse de temel düşüncenin, mensup olunan İslâmî inancın bir gereği olarak bu dünyanın geçiciliği ve ölüm sonrası hayatın sürekliliği üzerine şekillendiği görülür. İnanç temelli şekillenen bu düşüncenin, ölünün toprağa defnedilmesi ve ölünün gömülmesinden sonraki mezar hayatına ilişkin insanların takınacağı tutum ve davranışlara da doğrudan etkisi bulunmaktadır.
Ölüm ve ölümle ilgili düşünceler, sadece dinî inançların ve düşünce sistemlerinin değil, edebiyat ve sanat eserlerinin de temel konularından biri olmuştur. Evrensel bir gerçek olması nedeniyle gerek dünya edebiyatında gerekse bizim edebiyatımızda ölüm temasını değişik şekilleriyle ele alıp değerlendiren, çeşitli edebî türlerde yazılmış çok sayıda eser bulunmaktadır.
Edebiyatımızda, özellikle de divan şiirinde ölümün ele alınışı ve ölümle ilgili kavramların işlenişi, nazım şekillerine göre çeşitlilik arz eder. Mersiyelerde gerçekleşen bir ölüm olayı sonrasındaki duygular ve düşünceler dile getirilirken, gazellerde gerçekleşmemiş, tasavvur hâlindeki ölüm olayı ile ilgili duygu ve düşüncelere yer verilir. Ölüden ya da gerçekleşmiş bir ölümden söz edilmez. Divan şiirinde gazellerde yer verilen ölüm teması ölüm sonrası düşüncelerin, acıların, duyguların anlatılmasına yönelik olmayıp daha çok aşk acılarıyla kıvranan âşığın durumunu belirtmek, sevgilinin zulmünün âşığı ölecek duruma getirdiğini anlatmak için kullanılır.
Divan şairlerinin ölüm konusuna bakışları, İslâm kültürü ve tasavvufî düşüncenin etkisindedir. Divan şairleri açısından ölüm, kabul edilmesi gereken bir gerçektir. Bu sebeple beyitlerde bu konuyla ilgili ifade edilen düşünceler, ölümü sorgulamaktan çok şairlerin içinde bulundukları kültür çerçevesinde bu konuyla ilgili şahsî fikirleridir. Ölüm kavramı tasavvufî açıdan yorumlandığında ise bir kavuşma, büyük bir bayram (Şeb-i arûs) olarak değerlendirilir.
Divan şiirinde kendisinden kaçışın olmadığı, katlanılabilir bir gerçek olarak görülen ölüm, dünyanın sıkıntılarından kurtuluş ve ebedî saadetin yakalandığı hayatın ilk basamağı olarak düşünülür. Bu yüzden divan şairi için ölüm, korkulacak bir mefhum olmanın ötesinde sabırsızlıkla beklenen bir gerçek kimliğe bürünmedir.
Divan şiiri geleneğinin temel şahıslarından biri olan âşık, ölümle her zaman iç içe bir ruh hâlinde olduğu için canını teslim etme karşılığında ölmeden önce veya sonra çevresindekilerden birtakım isteklerde bulunur. Bu isteklerin ana muhatabı genellikle, hayattayken kendisinden bir türlü ilgi göremediği sevgilidir. Âşığın sevgiliyi muhatap almasının temelinde, onun ölmesine sebep olarak sevgilinin yaptığı eziyetler ve âşığın sevgiliden ilgi görme amacıyla son bir umut olarak ondan kendisini öldürmesini istemesi yatar. Âşıkların ölmeden önce veya sonra gerek sevgililerinden gerekse de çevresindekilerden yapılmasını arzuladığı istekler, farklılıklar gösterir.
Sürekli acı çeken, içinde bulunduğu şartlar itibariyle ölümle burun buruna yaşayan âşığın ölüm karşısında takındığı tavır ve ölüm karşısındaki istekleri, şairler tarafından çeşitli mazmun ve sanatlarla birlikte şiirlerde ilham kaynağı olarak sık sık kullanılır.
A. Ölmeden Önce Yapılması İstenen İstekler:
Divan şiiri geleneğinde âşık için ölüm, sevgiliye kavuşmanın bir aracı, teninde emanet olarak duran canın gerçek sahibine teslim edilmesidir. Onun için sevgili bir sultan, âşıksa onun kölesidir. Sevgili, öldürmek de dâhil, âşığın üzerinde her türlü tasarruf hakkına sahiptir:
Boynı baπlu bendesidür bend-i zülfiñüñ göñülü
Dile âzâd it efendi dile öldür dile sat
(Hicrî)
Yoluña cânum fedâ’derin ne eglersin beni
Öldürüseñ gel sen öldür bende-i fermânınam
(Nedîm)
Genellikle sevgilinin eziyetlerinden kurtulmak için ölümü arzulayan âşığın gözünde ölüm, korkulacak bir olay değildir. Çünkü ölünmediği müddetçe sevgiliye kavuşmanın imkânı yoktur:
Can virmedükçe vuslat-ı cânân olur mı hiç
¡Ankâ-şikâr dâne-i imkân olur mı hiç
(Hâkim)
Sevgilinin en büyük özelliği vefasız olmasıdır. Kendisini seven hakikî âşıklarına daima işkence ve eziyette bulunur. Onun yaptığı bu işkence ve eziyetlere karşı dayanacak tahammülü kalmayan âşık, sevgilisinden bir an önce canını alarak çekmiş olduğu dertlerden kendisini kurtarmasını ister:
Sinemi tığ ile yarup beni öldürse hemân
Ya¡ni kurtarsa gamumdan beni yârân olsa
(Ziyâî)
Gel beni öldür hey âfet hançer-i bürrân-ile
Kurtulayın günde biñ kez ölmeden hicrân-ile
(Selîkî)
Dir imişsin yarın öldürsem gerekdür anı ben
Gel bu gün öldür öñinde öldügüm ferdâyı ko
(Hayretî)
Nev-cüvânum beni öldür πam ile pîr itme
Kerem it begcegüzüm hayr işi tehir tme
(İshâk Çelebi)
Sevgilinin kendisini öldürmesi karşılığında canını ve kanını onun yoluna harcamaya hazır olan âşık, kendisini dertlerinden kurtarması hâlinde ona duacı olacağını söyler:
Seni öldürmek istese cânân
Eyle şükrâne cânuñı kurbân
(Âşık Çelebi)
Kanuma teşne imiş hayli melek hâtuñ içün
Beni öldür ideyin kanumı yoluñda sebil
(G. Âlî)
Gel öldür Hicrî kurtar belâdan
Du¡âlar eylesün saña ölince
(Hicrî)
Ancak sevgili, daha çok acı ve ıstırap çekmesi için bir türlü âşığı öldürmeye yanaşmaz. Bu da âşığı canından bezdirir:
Şimdiye dek yüz kez öldürmek mukarrerdi beni
Günde biñ kez öldügi yegdür diyü öldürmedi
(İshâk Çelebi)
Ey Mesîhî bizi öldürmeye âr ideli yâr
Hak bilür dünyeden usandug u cândan bezdük
(Mesîhî)
Sevdiğinin yaptığı eziyetler karşısında âşık sağ kalırsa, son bir umut olarak çevresindekilerden kendisini öldürmelerini ister:
Bu cevr ü bu cefâ ile bu zecr-i hicr ile
Öldürmez ise yâr beni öldürüñ beni
(Ziyâî)
Mesîhî, ölmeden önceki son nefesinde vefasız, puta benzeyen sevgili için bağırıp inlemek için ecele seslenerek ondan dilini bağlamamasını ister:
Dem-i âhirde dilüm bağlama ey dest-i ecel
K’ol vefâsuz sanem içün biraz efgân kılam
(Mesîhî)
B. Ölüm Sonrası Vasiyet Niteliğindeki İstekler
Vasiyet, bir kimsenin ölümünden sonra yapılmasını istediği işlerdir. Vasiyette yapılması talep edilen istekler, kişinin ruh yapısına, içinde bulunduğu şartlara, sahip olduğu kültürel ve toplumsal yapıya göre çeşitlilik gösterir. Kişilere göre değişen bu isteklerin temelini, hayattayken yapılamayan işler veya arzulanıp da bir türlü sahip olunamayan değerler teşkil eder. Bazen şartların elvermemesi, bazen maddi imkânsızlıkların yetersizliği, bazen de ömrün fırsat vermemesi sebebiyle kişi, öldükten sonra bu isteklerinin yapılmasını en yakınlarından başlayarak çevresinden ister.
Mal Varlığının Taksimi ile ilgili İstekler
Gerçek anlamda aşk derdine yakalanan âşıkların öldükten sonra kendinden sonrakilere bırakabilecekleri bir şeyleri yoktur. Çünkü onların bu dünyadaki servetleri dert ve gamdan ibarettir.
Aşağıdaki beyitte Süheylî, bu gerçeğe temas etmektedir:
Benüm yok derd ü gamdan ayru nesnem
Ölürsem derd ile gam yiye vâris
(Süheylî)
Kendisi öldükten sonra hiçbir şeyinin kalmadığını söyleyen Mesîhî, mirasçılarının vücudundan arta kalan kemiklerini paylaşmasını ister:
Mesîhî kaldı uş bir dost bir post
Ölicek üstünhânuñ ala vâris
(Mesîhî)
2- Salâ Okunmasıyla ile ilgili İstekler
İslâmî usullere göre ölen bir kişiden çevredekilerin haberdar olması için minarelerden salâ okumak âdettendir.
Enverî, ayrılık derdiyle ölmesi hâlinde; iniltilerinin minareye benzeyen âhına çıkarak salâ okumasını ister:
Bir cum’a kûşesinde ölürsem firâk ile
Nâlem menâr-ı âha segirdüp salâ vire
(Enverî)
3- Cenazenin Yıkanması ile İlgili İstekler
Cenazelerin yıkanması, İslâmî inanç değerleriyle şekillenen Osmanlı kültür hayatının önemli uygulamalarından biridir. Ölen kişilerin bedenlerinin öteki dünyaya temiz gitmesi amaçlanan bu uygulama, çeşitli usullerle gerçekleştirilir.
Ölicek lutf idüñ âb-ı yah ile yuñ bedenüm
Sînemüñ sûzi ile ýutuşa şâyed kefenüm (Zâtî)
Hayretî, öldüğü zaman bedeninin sevgililerin kendisi için dökecekleri kanlı gözyaşlarıyla yıkanmasını ister:
Yumag içün ben perîşân-rûzgârı ölicek
Cem olup kan aglasun bir nice yârân üstüme
(Hayretî)
Hayâlî ise sevgilinin yanağını öpmeden ölmesi hâlinde, cenazesinin yıkanacağı suyun şeftali dallarıyla ısıtılmasını ister:
Almadan bûse-i yârı ger ölem ey hem-dem
Suyum ısıtmaga şeftali budagın yakasın
(Hayâlî)
4- Kefen ile İlgili İstekler
Kefen, ölülerin gömülmeden önce sarıldıkları beyaz bez parçasıdır. İslâmî gelenek içerisinde şehit olanların yıkanmadan kefenlenmesi âdettendir. Bu yüzden ölüler kefene sarıldıklarında, kefen kanlanır. Âşıklar da aşk yolunda şehit oldukları için kefenleri kanlar içinde kalır. Aşağıdaki beyitlerde bu düşünceye atıfta bulunulmuştur:
Ben şehîd-i tug-i işk oldıguma şâhid yeter
Lâleler kanlı kefenlerle mezârumda ‘ıyân
(Âşık Çelebi)
Dâg-ı mihnetle beni öldürse ol gül-purehen
Lâle-veş sarsın baña derd ehli bir anlı kefen
(Hayâlî)
Şehit olanlara karşı yapılan muamelelerden biri de onları kefenlemeden elbiseleriyle gömmektir. Aşağıdaki beyitlerde bu uygulamaya dikkat çeken İshâk Çelebi ve Hicrî, öldükleri zaman kefen istemezler:
Îşk serdârı olan merd-i garîbüñ olmaz
Sağ iken pireheni öldüği vaktin kefeni
(İshâk Çelebi)
Şevkle ten cübbesin çâk it degül kim purehen
Kim dimişlerdür şehid-i aşka yaraşmaz kefen
(Hicrî)
Fuzûlî, diriyken vücudunun yaralarına konarak kendisine elbise olan pamukların, ölünce de kefen olmasını ister:
Penbe-i merhem-i dâğ içre nihândur bedenüm
Diri oldukça libâsum budur ölsem kefenüm
(Fuzûlî)
Sevgilinin kendini öldürmesiyle bayram yapan Meâlî, bayramlık kefene sarılmak ister:
Yâr öldürdi beni bugün baña bayrâmdur
Dostlar bi’llâhi saruñ baña bayrâmî kefen
(Meâlî)
Sevgilinin yanağının hasretiyle ölen Ziyâî, gül yaprağından bir kefene sarılmak ister:
Hasret-i ârız-ı yâr ile ölürsem hayfâ
Berg-i gülden tenüme bir kefen eyleñ peydâ
(Ziyâî)
Hayalî ise cesedinin sarılacağı kefene seslenerek ondan öldüğü zaman sevgilinin hasretiyle oluşan yaraları gizlemesini ister:
Kimseye gösterme dâğ-ı hasretin cânânımın
Öldüğümde ey kefen eyle baña settârlık
(Hayâlî)
Sevgilisinden ayrı kalan Hayretî, ecelin kendisine yâr; kefenin de gömlek olmasını ister:
Ey ecel yâr ol baña yâr oldı çün benden cüdâ
Ey kefen ben haste-i uryâna gel purâhen ol
(Hayretî)
Necâtî, gümüş tenli sevgilisinin kendine sarılması hâlinde; ölerek vücuduna kefen sarılmış gibi olur:
Mümkin midür ki sarıla bir sîm-ten baña
Ölem gidem meger ki sarıla kefen baña
(Necâtî)
5- Tabut İle İlgili İstekler
Cenazelerin mezarlıklara götürülmesi için içine konuldukları tahtadan yapılmış sandıklara tabut denir. Şiirlerde genellikle şekli itibarıyla ele alınan tabuta konan kişi, âşıklardır.
Hamdullah Hamdi, sevgilinin yanağı ve beni sevdasıyla ölmesi hâlinde, tabutunun fildişi ile abanozdan yapılmasını ister:
O haste-dil ki ölür hadd ü hâl derdiyle
Gerek ki anuñ ola ýâbûtı âbnûs ile âc
(Ham. Hamdi)
Ahmet Paşa sevgilinin serviye benzeyen boyunun hasretiyle ölmesi hâlinde tabutunun şimşaddan (servi) yapılmasını vasiyet eder:
Serv-i kaddüñ hasretinden ölicek tâbûtumu
Eylerim şâhum vassıyet k’ideler şimşâddan
(A. Paşa)
Aynı şekilde Meâlî, sevgilinin kırmızı la’le benzeyen dudağının hasretiyle ölmesi hâlinde tabutunun mercandan yapılmasını ister:
Hasret-i la’li ile ölürsem
Baña mercândan eyleñüz tâbût
(Meâlî)
Sevgilinin yanağı ve boyunun arzusuyla can veren Hicrî, onun boyuna benzerliğinden dolayı tabutunun serviden, yanağına benzerliğinden dolayı da kefeninin gülden yapılmasını ister:
Ârızu kaddüñ hevâsıyla düşüp cânlar virür
Servden tâbût umar gülden kefen ister göñül
(Hicrî)
Necâtî, sevgilinin saçının derdiyle ölürse tabutuna kara Kabe örtüsünün örtülmesini ister:
Kara Kabe örtüsü ile örtesiz tâbûtumı
Ölicek zülf-i gamından dostlar kardaşlar
(Necâtî)
Enverî ise sevgilinin yanağını düşünerek öldüğünde, tabutunun yasemin çiçekleriyle süslenmesini ister:
Ölürse ruhlarun fikriyle iy meh Enveru hastañ
Donatsun ehl-i gam tâbûtını iy gül semenlerle
(Enverî)
6- Cenaze Namazı ile İlgili İstekler
Bâkî, öldükten sonra kıymetinin dostlar tarafından musalla taşında bilinip arkasında saf saf cenaze namazına durulmasını ister:
Gadrüñi seng-i musallâda bilüp ey Bâkî
Durup el bağlayalar karşuña yârân sâf sâf
(Bâkî)
7- Cenazenin Taşınmasıyla ile İlgili İstekler
Ölen bir kişiye karşı yapılan son görevlerden birisi de hep beraber onun cenazesinin mezarlığa kadar götürülmesidir.
Cemâlî, öldüğü vakit cenazesinin cahiller tarafından taşınmasından utanç duyacağını söyleyerek sevdiği kişilerce taşınmayı tercih eder:
İy Cemâlî ölicek yârân götürsün meyyitüm
Câhilüñ boynında yük olmak hacâletdür baña
(Cemâlî)
Ümîdî, öldüğü zaman baş üstünde taşınan cenazesine, sevdiği kişilerin eşlik etmesini ister:
Ölicek halk cenâzem götürüp baş üzre
Ey Ümidî düşeler öñüme yârân sâf sâf
(Ümîdî)
Mesîhî ise sevgilinin kapısında ölmesi hâlinde, cenazesinin sevgilinin itleri tarafından taşınmasını arzular:
Ben ölicek kapuñda cenâzem götürmege
Cem¡ olup itlerüñ yapışa üstühˇânuma
(Mesîhî)
Ahmet Paşa da tabutunun arkasından gelirse sevgilisine hakkını helal edeceğini söyler:
Kanumı helâl eyleyeyin saña gelirseñ
Tâbûtumun ardınca bir iki kadem ey dost
(A. Paşa)
8- Mezar ile İlgili İstekler
a. Mezarın Yeri ile İlgili İstekler
Ömür boyu sevgiliden ayrı yaşamak zorunda kalan âşıklar, hiç olmazsa öldükten sonra ondan uzakta olmak istemezler. Bunun için mezarlarının sevgilinin yaşadığı yere yakın bir yerde olmasını isterler.
Servi boylu sevgilinin hasretiyle can veren Bâkî, öldükten sonra sevgilinin boyuna benzediği için bir servinin gölgesinin düştüğü yere defnedilmeyi ister:
Ger ölürsem hasret-i kaddiyle ol servüñ beni
Bir yire defn eyleñüz kim sâye-i ar ar düşer
(Bâkî)
Cenazesinin sevgilinin köyüne defnedilmesini uman Hüdâyî, bu durumda mezarının cennet bahçesine döneceğini söyler:
Ger ser-i kûyuñda defn eylerler ise meyyitüm
Ka’be hakkı ravzam ola cennetü’l-me’vâ gibi
(Hüdâyî)
Hafîd ise öldüğü zaman mezarının sevgilinin göğsü, kefenininse onun gömleği olacağını söyleyerek ölmekten gam yemez:
Gam degil aşk-ı mahabbetle ölürsem zîrâ
Makberim sineñ olupdur kefenüm pîrehenüñ
(Hafîd)
Sevgilinin yurdunu cennete eşdeğer gören Hayâlî, aşk derdinden ölmesi hâlinde sevgilinin köyüne gömülmeyi vasiyet eder:
Gam-ı aşkında ölürsem ser-i kûyuñda defn eyleñ
Şehid olanların çünkim yeri Firdevs-i a’lâdur
(Hayâlî)
Selîkî ise sevgilinin yurdunun arzusuyla öldüğü zaman, cennet bahçelerine benzeyen bir gül bahçesine gömülmenin hayalini kurar:
Ârzû-yı ser-i kûyıyla ölürsem yârüñ
Gülşen-i bâğ-ı cinân ola Selîkî vatanum
(Selîkî)
b. Mezarın Kazılmasıyla İlgili İstekler
Ziyâî, sevgilinin çene çukurunun hasretiyle ölmesi hâlinde mezar kazıcının kabrini hoşça kazmasını ister:
Hasret-i çâh-ı zena«dânuñla çâk olursa ten
Kabrümi lutf eylesün bir hoşça kazsun gûr-ken
(Ziyâî)
c. Mezarın Özelliği ile İlgili İstekler
Mezar yapımında genellikle mermer tercih edilir. Ayrıca ölen kişinin hatırasına saygı göstermek amacıyla mezarının şekil olarak güzel ve alımlı olmasına dikkat edilir.
Gümüş tenli bir güzelin sevdasıyla ölen Necâtî, mezarının mermerden yapılmasını ister:
Bir sîm-ten firâkına ölen Necâtînüñ
Bi’llâhi mermer ile yapasız mezârını
(Necâtî)
Gelibolulu Sun’î, öldüğü vakit keder ordusuna karşı siper olması için mezarının mermerden yapılmasını ister:
Ben ölicek mezârumı mermerle yapalar
K’ola sipâh-ı gussaya ey sîm-ten hisâr
(G. Sun’î)
İshâk Çelebi ise sevgilisinin öldükten sonra kendisini hatırlamasıyla mezarı mermerden yapılmış kadar mutlu olur:
Yine ölmiş ¡âşıkın ol seng-dil yâd eyledi
Hayra girdi kabrini mermerle bünyâd eyledi
(İshâk Çelebi)
Nedim ise öldüğü zaman mezarının tuğlasının çamurunu sakinin su testisinin toprağından yapılmasını arzular:
Söyleyin sâkîye öldükde Nedîm-i zânna
Eylesin tahmîr-i hışt-ı lahd hâk-i kûzeden
(Nedîm)
d. Mezar Taşı ile İlgili İstekler
Ölen kişinin gömüldüğü yerin baş ve ayakuçlarına birer taş dikilerek mezarın yerinin belli olması sağlanır. Ayrıca bu taşlar üzerine ölen kişiyle ilgili çeşitli bilgiler yazılarak mezarın sahibi hakkında çeşitli bilgiler verilir.
Ziyâî, gurbet acısıyla ölürse mezarına büyük bir taşın mezar taşı olarak dikilmesini ister:
Bir ulu taşı mezârumda nişân eyleyesiz
Dostlar bunda ölürsem elem-i gurbetden
(Ziyâî)
Mezar taşlarına “hüve’l-bâkî, hüve’l-hayy, ruhuna fatiha” gibi birtakım ifadeler yazılması âdettendir. Aşağıdaki beyitte bu âdete dikkat çeken Mesîhî, mezar taşına hüve’l-hayy yazılmasını ister:
Mesîhî derd-i cânândan ölürse
Yaza seng-i mezârında hüve’l-hayy
(Mesîhî)
Behiştî, haşre kadar dil gibi hâl ehline açıklanması için içindekilerin mezar taşına yazılmasını ister:
Haşre dek şerh itsün ehl-i hâle mânend-i zebân
Yazasuz der-i derûnumdan mezârum taşına
(Behiştî)
Hayâlî de ölse bile mezâr taşlarının hâl diliyle derdini anlatmaya devam edeceğini iddia eder:
Ölsek hayâlî derdimizi ¡âleme yine
Söyler zebân-ı hâl ile seng-i mezârımuz
(Hayâlî)
Sevgilinin yaşadığı evin eşiği, âşıkların kavuşup yüz sürmek için can attıkları bir yerdir. Âşıklar, orada daima kanlı gözyaşları dökerler. Hatta sevgilinin eşiğinin taşı, âşıklar için öldükten sonra bile vazgeçilemeyecek kadar kıymetlidir.
Bunun için âşıklar, öldükten sonra bile mezarlarına sevgilinin eşik taşının mezar taşı olarak dikilmesini isterler:
Mezârum ravza-i cennet civârı ola öldükde
Dikilse başum üstine nigâruñ işigi taşı
(İshâk Çelebi)
Yârüñ işigi taşını levh-i mezâr idüñ
Tâ kim ¡Atâyî söylene nâm u nişânumuz
(Nev’î-zâde Atâyî)
Sevgilinin en önemli özelliklerinden biri de gözleriyle âşığını öldürmesidir. Böyle bir durumla karşılaşacağını bilen Nev’î, mezarının sürme taşından yapılmasını vasiyet eder:
Nev’îyi çeşmi katl idicek vârisüm olan
Sürme taşından eyleye mîl-i mezârumı
(Nev’î)
Gelibolulu Âlî, sevgilisi tarafından öldürülmesi hâlinde mezar taşlarının bu olaya şahitlik edecek olmasıyla teselli bulur:
Cefâ ile beni ol seng-dil öldürse ey ¡Âlî
Şehâdet itmege bâri iki seng-i mezârum var
(G. Âlî)
Fuzûlî ise gam ateşinden bir alev olduğunu söylediği kabrinin taşına, kınama okunun atılmamasını ister:
Kabrim taşına kim gam odumdan zebânedir
Tan okın atma kim hatarı çok nişânedir
(Fuzûlî)
İshâk Çelebi mahşer günü bazen göğsünü bazen başını dövmek için Allah’tan, mezar taşından kendisini ayırmamasını ister:
Dögmek içün gâh sînem geh başum mahşer güni
İtmesün bâri Hudâ seng-i mezârumdan cüdâ
(İshâk Çelebi)
Fuzûlî, sevgilinin diyarında ölmesi hâlinde mezarına taş dikilmemesini servi boylu güzelin gölgesinin düşmesini ister:
Mezârum üzre koymañ mîl eger kûyuñda cân versem
Koyuñ bir sâye düşsün kabrüme ol serv-kâmetden
(Fuzûlî)
Süheylî de aşk yolunda ölenlerin hiçbir şöhrete ihtiyaçlarının olmadığını söyleyerek öldüğü zaman mezârına taş dikilmemesini ister:
Eyleme hengâm-ı mevtümde baña seng-i mezâr
Küşte-i ¡ışkuñ olan nâm ü nişânı n’eylesün
(Süheylî)
Bir başka beyitte ise sevgilinin işkenceleriyle ölen âşık, gömüldüğü yerin bilinmemesi için mezarına taş dikilmemesini ister:
Ölürsem cevr-i cânân ile taş dikmeñ mezârumda
Nişânum kalmasuñ kûyında ol bî-rahm cânânuñ
(Ziyâî)
9. Defin Sırasında Yapılması İstenen İstekler
İshâk Çelebi, öldüğü zaman sevgilisinin kendisine sövmesini ister. Çünkü kabre konulurken sevgilinin bu sövmeleri, onun için dua yerine geçecektir:
Dildâra diñ ki sµneme sövsün ben ölicek
Koñ kabrüme beni o mücerred duâ ile
(ishâk Çelebi)
Divan şiirinde sevgilinin üzerine bastığı topraklar, âşıklar için çok kıymetlidir. Bir türlü sevgilisine kavuşamayan âşık, onun bastığı topraklara yüz sürerek teselli bulmak ister.
Aşağıdaki beyitte Enverî, mezara konulunca üzerine atılan toprakları sevgilinin ayağının bastığı toprağa benzetir:
Hâk-i pây-i dil-beri zann eyledüm iy mâh kim
Yüzüm üstine mezârumdan döküldükçe türâb
(Enverî)
Şair, balka bir beyitte ise mezara gömülürken üzerine sevgilinin amber kokulu saçlarından saçılmasını ister:
Ölürsem üstüme saçılsa bu gîsû-yi anberden
Metâ¡-ı hüsn-i dil-berden mezâra armağan olsa
10. Defin Sonrası İstekler
a- Sevgiliden İstekler
Âşığın mezara defnedildikten sonraki en büyük isteği, mezarını sevgilinin ziyaret etmesidir. Sevgili, hiç olmazsa bu şekilde öldükten sonra kendisine ilgi göstermiş olacaktır. Çünkü hiçbir günahı olmadığı hâlde onun ölümüne sebep olan, sevgilidir:
Ey kamer-ruh nûr-veş in bâri geh geh kabrüme
Tığ-i hecr ile beni çün bî-günâh itdüñ şehid
(Mesîhî)
Nâz ile kabrüme gel ey büt-i şîrin-harekât
Görelüm rûh-ı revânuñ nicedür reftârı
(Helâkî)
Ey Selîkî gam-ı hecriyle biz öldük bâri
Kabrümüz üzre gelüp rûhumuzı şâd itsün
(Selîkî)
Sevgilinin âşığın mezarına gelip ona sövmesi bile dertli âşığa kabul olmuş dua gibi gelir:
Gelüp bir hayli sögmiş kabrüm üzre ol gözüm nûrı
Ziyâ’î derd-mende müstecâb olur du’âdur bu
(Ziyâî)
Âşık, bedeni coşup canlanacağı için sevgilinin kabrine ayak basmasını; toprağının da boyunun gölgesini kucaklayabilmesi için gölgesini mezarına düşürmesini ister:
Kabrüme bassañ kadem ten cân bulup cûş eyleye
Serv-i kaddüñ sâyesin hâküm der-âğûş eyleye
(Nev’î)
Hayattayken vuslata bir türlü fırsat vermeyen sevgiliden Fasîhî’nin de son isteği, mezarının toprağına boyunun gölgesini düşürmesidir:
Vasluña irgürmedüñ öldür de ey serv-i hırâm
Sâye-i kaddüñ düşür bâri mezârum hâkine
(Fasîhî)
Eğer sevgili, âşık öldükten sonra onun mezarını ziyaret edecek olursa mezar, onun parlaklığıyla nurlanacaktır. Bu yüzden âşığın sevgilisinden son bir isteği, mezarına ziyarete gelmesidir:
Müstagrak oldı nûra bugün kabr-i Enverî
Cânâ revân olursan ölicek mezârına
(Enverî)
Çün şehid eylersin ol gamzeyle hey kâfir beni
Bâri nûr insin mezârıma güzer kıl dâimâ
(A. Paşa)
Ölicek kabrümüze uğrar iseñ
Nûra müstahrak ola türbetümüz
(Mesîhî)
Ben ölicek kabrüme ger yâr ide bir kez güzer
Tâ kıyâmet nûr ine sakf-ı mezârumdan baña
(Celîlî)
Aslında âşık, sevgiliden hiçbir şey istemez. Sevgili tarafından âşığa söylenecek olan “kulum ölmüş ” sözü bile âşık için vefa olarak yeter:
Baña vefâ yeter bu ki ben ölicek nigâr
Bir kez diye Me’âlî kulum eylemiş vefât
(Meâlî)
Hatta âşık, sevgilisine kavuşmanın bayramında; sevgilisinden kendisini öldürüp vücudunu bin parçaya ayırarak itlerine kurban payı vermesini ister:
Îd-i vasluñda beni öldür tenüm sad-pâre kıl
Vir sevindür itlerüñ bezl eyle kurbân pâresi
(G. Âlî)
Ahmet Paşa ise ayrılık ateşiyle kendisini öldüren sevgiliden kan pahası olarak hiç olmazsa bir öpücük vermesini ister:
Şevkin vedâ içinde çün öldürdü Ahmedi
Bir bûse ile bâri buyur kan-bahâcığım
(A. Paşa)
Behiştî ise mezarda gözlerinden ayrılan kirpiklerin, mezarına basan sevgilinin ayaklarına zarar vermemesi için sevgilisinden mezarından çizmesiz geçmemesini ister:
Gözümden ayrılan kirpiklerüm kâr eyleye şâyed
Ölürsem mûzesiz geçme benüm hâk-i mezârumdan
(Behiştî)
b- Çevredekilerden İstekler
Aşk derdiyle ölen âşık, bu hâlini gören çevresindekilere seslenerek öldüğünü sevgilisine söylemelerini ister:
Öldükde benüm hâlümi bi’llâhi görenler
Cân virdügümi ¡ışk ile cânâna disünler (Revânî)
Figânî de gurbette ayrılık acısıyla öldüğü zaman, sevgilisinin haberdar edilmesini saba yelinden ister:
Ben bu gurbetde garîbem ger ölem fürkat ile
Ey sabâ hâlümi lutf it der-i cânâna ilet
(Figânî)
Nev’î ise bu arzusunu, mezarından bitecek olan otların yerine getirmesini bekler:
Ölicek hâk-i mezârumda biten her çemenüm
Dil olup söyleye ol serv-i dil-ârâ gamını
(Nev’î)
Âşığın hayattayken en büyük hedefi sevgiliye kavulmaktır. Ancak bir türlü bu hedefine kavuşamadan ölür. O, öldükten sonra bir nebze olsun teselli bulmak için sevgiliye benzerliğinden dolayı mezarına servi ağacının dikilmesini ister:
Hasret-i kaddüñ ile ger bu Mesîhî vire cân
Gabri üstinde bite serv-i hırâmân-şekil
(Mesîhî)
Öldüm ol servüñ ayagına yüzüm süremedüm
Serv diküñ başum ucında mezârumda benüm
(Âşık Çelebi)
Usûlî ise bu teselliyi, sevgilinin sembolü olan güllerin mezarında açılmasında bulur:
Bu şevk ile ölürsen umarım Usûlî kim
Kabrinde güller açıla tâze bahâr ola
(Usûlî)
Şekil olarak çıkarmış olduğu âhlara benzerliğinden dolayı Necâtî de mezarının üzerine nergis çiçeğinin dikilmesini ister:
Nergis diküñ ki hey’et-i sırf ü elif dürür
Tâ kim mezârum üsti kamu şekl-i âh ola
(Necâtî)
Sevgilinin yüzündeki ayva tüyleri, âşıkların düşkün olduğu güzellik unsurlarından biridir. Süheylî, sevgilinin ayva tüylerinin derdiyle toprak olursa, bu tüyleri çağrığtırması bakımından mezarına yeşil bir örtü örtülmesini vasiyet eder:
Gam-ı haýýıyla hâk olsam Süheylî ol gül-endâmuñ
Vasiyyet eyleyem örtsün mezâruma yaşıl hârâ
(Süheylî)
Revânî de mahşer gününe kadar mezarına çimenlerden yeşil örtüler örtülmesini ister:
Gam-ı haýýuñla ölürsem güzelüm haşre degin
Sebz cübb’örte benüm üstüme kabrüm çemeni
(Revânî)
Hayretî, mezarında biten ateşli otların kabrini ziyarete gelenleri yakmaması için ziyaretçilerinden ağlamalarını ister:
Kabrümüz üzre gelicek ağlaşuñ yoldaşlar
Yakmasun sizi bizüm oddur biten her kâhumuz
(Hayretî)
Âşığın gönlü daima sevgilinin saçlarında olmak ister. Ancak hayattayken buna bir türlü muvaffak olamaz. Bu yüzden hiç olmazsa öldükten sonra onun saçlarına kavuşmak ümidiyle kemiklerinden bir tarak yapılmasını vasiyet eder:
Ölürsem üstühˇânumdan vadiyyet kim kıluñ şâne
İrişem şâyed ol yüzden meger zülf-i perîşâne
(Hafîd)
Fuzûlî, meşhur Su Kasidesi’nde eğer sevgilinin elini öpmeden ölürse toprağından testi yapılmasını ve onunla sevgiliye su verilmesini ister:
Dest-bûsı ârzûsiyle ger ölsem dôstlar
Kûze eyleñ topragum sunuñ anuñla yâre su
(Fuzûlî)
Behiştî, sevgilinin aşk meclisinde ölmesi hâlinde çömlekçiden mezarının toprağından içki kâsesi yapmasını ister:
Bezm-i ¡ışkuñda ölürsem «âkümi cem¡ eyleyüp
Kâse-i mey nakşını resm eylesün hazzâf aña
(Behiştî)
Hayretî ise sevgilinin kırmızı dudağının fikriyle ölürse toprağından kadeh yapılmasını, kadeh yapımında da çamurun sevgililerin göz yaşlarıyla karılmasını ister:
Yâd-ı la¡liyle ölürsem sâğar eyleñ toprağum
Anı tahmîr itmege üstüme yârân ağlasun
(Hayretî)
Veli, tanınmış kimselerin mezarlarında mum yakmak âdettendir. Hayretî de aşk kılıcıyla şehit olduğuna delil olması için haşre dek can kandilinin yakılarak mezarına asılmasını ister:
Şehîd-i tıg-i ¡ışk olduguma rûşen delil olsun
Asılsun meşhedümde haşre dek kandil-i cân yansun
(Hayretî)
Hicrî, haydutlara karlı hazır olması için aşk yolunda öldüğü zaman, kabrine taş yığılmasını ister:
Ölicek râh-ı ¡aşkında yıhalar kabrüm üzre taş
Harâmîlük durur yollar k’ola ¡uşşâk hâzır taş
(Hicrî)
Rakip, âşık-maşuk ilişkisinde âşıkla yarışan kişidir. Onun için kötü, çirkin, zararlı ve zalimdir. Sevgiliyle olan münasebeti âşığı üzer. Sevgilinin çevresinden asla uzaklaşmadığı için âşığı da ona yaklaştırmaz. Bu bakımdan rakip, sevgilinin mahallesinin bekçileri veya köpekleridir. Âşık, sevgilisine ulaşmasını engellediği için daima rakibe kin ve nefret duyar. Buna rağmen sevgiliye hizmet etme amacıyla öldükten sonra kemiklerinin, mahallesindeki bu itlere yemek olmasını ister:
Üleşsünler ölicek üstühˇânum farż imiş zîrâ
İşigüñ itlerine bezl-i cândan bir nişân virmek
(G.Âlî)
İşiginde ölmege cân virdigüm Hicrî budur
İtlerine ýa¡me ola üstühˇânı sinemüñ
(Hicrî)
Ölicek tâze cân bulmak mukarrerdür yine cânâ
Seg-i kûyuñ nevâle idine gerüstühˇânumdan
(Hayretî)
Aynı hizmet düşüncesiyle Nihânî, Usûlî ve İshâk Çelebi, öldükleri zaman kafataslarının sevgilinin köpeklerine yemek çanağı olmasını isterler:
Ben ölicek Nihânî kâse-i ser
Seg-i dildâruma sifâl olsun
(Nihânî)
Ölicek eşiğinde başum olsa
Mahalleñ itinin bâri sifâli
(Usûlî)
İşiginde ölicek ola mı bir sâhib-i hayr
Ki ide kâse-i serden seg-i kûyına sifâl
(İshâk Çelebi)
Âşık, sevgilinin yolundaki en büyük düşman olan rakibin mahşer gününde dirilmeyeceğini bilse ölümü seve seve kabul etmeye hazırdır:
Agyâr ile dirilmez isem ölüme hâzıram
Şükr-i hüdâ ki her marazuñ bir devâsı var
(Necâtî)
Hayâlî, öldüğü zaman kemiklerini sevgiliye gönderilmek için hazırlanmış birer mektup olarak görür. Mahallesinin itlerinden bu
mektupları, sevgiliye ulaştırmasını ister:
Mahabbet-nâmelerdür kim saña irsâl eder cânum
Ben öldükte seg-i kûyuñ götürse üstühˇânumdan
(Hayâlî)
Ziyâî de mezarına rakibin uğramamasını ister. Uğrayacak olursa mezar taşlarıyla onu taşa tutacaktır:
Uğramasun kabrüme mecnûn rakib-i bed-nihâd
Makberüm taşından anı taşa tutmakdur murâd
(Ziyâî)
Sevgilinin mest gözleri tarafından öldürüldüğünde hiç kimse tarafından anılmayacağını bilen âşık, sevgilinin itlerinin kemiklerinden lâdes tutmasını bekler:
Kimse yâd eylemez öldürse beni ol gözi mest
Üstühˇânumla meger itleri duta yâ dest
(Nev’î-zâde Atâyî)
Yunus Kaplan
Nis 26
çarenin de insanı dermansız bıraktığı anlar vardır
delilerin yazları giydiği o serin palto gibi
peruktan, örtünmek icat eden bir general gibi mesela çarparak
kapısını gittiğim evlerin vahşetine benzemiyor
terk edilmek.
Üstelik bu saatte çıbanlar
“karşında kekelemeden konuşmak gibi” kudretli bir isteği anlamıyor
keşke diyorum
zalime dönüşüyor bütün kelimeler
haklı olmak ne kadar korkunç
ağrıyan sırtlarıyla daktilo kadınlar takılıyor aklıma
evden çıkarken bir öğune yetmeyecek bıraktığım para.
gramofon avratlar telaşla söylerken şarkıları
gülsem, karşımda gülmeyecek kimse yok çünkü ben ardından üzülecek değil
unutulacak adam olarak yaratılımış bir aşiretin
uzak şehirlerdeki başı dik şubesiyim
içim, karla karışık
bir gece ki ne karanlık, ne sabah
başımda çok satacak bir endişenin müşterileri
gözlerimi kapatıp bağırıyorum
beni öldürenler bir adım öne çıksın! diye
duvardaki tablo susuyor, çeşme susuyor, kaybolan kumandalar susuyor
gülümseyerek bile değil; şakalar içinde, kahkahalar ve
umursamazlıklarla çürüyoruz
sonra ben de susuyorum
resmi hizmete mahsus bir aracın tekerlerine yaslanıp.
belki de elimdeki fazla cesetlerden istiyor
sevdiğim tüm yalanlar
Bülent Parlak
Nis 26
müteahhit çağında yaşıyoruz sevgilim
sana vaat edeceğim ev sıradan değil
göle bakmıyor diye pencerelere küsme
üzme beni tek katlı bir gülüş için
ismet özel hangi cesaretle “evet, isyan” diyerek
başlatmıştı devrimi
bu tüccarlar
bu yörükler
bu göçerler
bu köçerler kavmini
tanrı bile dökemedi sokağa
o sokak ki iftira atıyor pezevenkler
bir fahişenin aşkına
paraya ve inşaata hamdolsun
telifini rüşvetle ödedikleri bahçelerin
yüzünü
cumhuriyet gazetesine çevirdiklerinde içimde birlerce, onlarca, binlerce, yüzlerce, içim,
içimde, birlerce, onlar,
yüzler, cümle, binlerce
küfürler olacak
Bülent Parlak
Nis 26
Ķuluŋ işi güci dāǿim ķuśūrdur
Senüŋ ismüŋ ile şānuŋ ġafūrdur
Baġışla śuçumuzı luŧfuŋ ile
Daħı ķurtar Ǿaźābdan fażluŋ ile
Ǿİnāyet ķıl bize sensin teālā
Ħalāś eyle belādan yüce Mevlā
Żaįf ü dil-şikeste ħasteyem ben
Naĥįf ü beste vü dem-besteyem ben
Dükendi gözlerümden yaş ile ķan
Gözüme uyħu gelmez oldı bir ān
Dün ü gün zārilıķla dirüm Allāh
Giçüpdür ömrimüz āh ile her gāh
Bilüm bükildi kaddüm nūn oldı
Gözüm giryān ü baġrum ħūn oldı
Bilürsin yā İlāhį sen firāķum
Dil ile şerĥ olınmaz iştiyāķum
Nedür bilmem ki bu derdüŋ Ǿilācı
Ki hįç yoķdur cihānda bundan acı
Cihāna ķopısar bir gün ķıyāmet
Bizüm başumıza her gün ķıyāmet
Adūnun cevri žulmi cāna giçdi
Daħı ķahrı vü zehri ĥadden aşdı
Ne cevr itdi cihānda baŋa düşmen
Ħuśūśā kim bilürsin saŋa düşmen
Benüm ĥālüm saŋa rūşen degül mi
Benüm seyrānuma il şen degül mi
Disem ġayrılara ĥālüm ĥikāyet
Ki ķorķaram idem senden şikāyet
MuǾįn ismüŋ bize dāfiǾ degül mi
Ġażabdan raĥmetüŋ vāsiǾ degül mi
Eger derdimüze olmazsa dermān
Ki Azrāile bāri eyle fermān
Bu aradan bizi gelsün çıķarsun
Girüsin yaķ bizi çünkim yaķarsın
Aźāb itme bize kāfirler ile
Ki alma cānumuz kāfir eliyle
Çü sensin itdüren düşmāna cebri
Sen iĥsān eyle bāri bize śabrı
Getür altunı dir zindān içinde
Bitür ħūnı yiyem dir nār içinde
Ki zindān içre hįç altun olur mı
Yanar külħān içinde ħūn olur mı
Kişi zindān içinde śuya muĥtāc
Yaturlar ķuru yirde çıblaķ u ac
Bu maķūle belāya śabr olur mı
Ki bundan özge cānā cebr olur mı
Revā mı zārį zārį aġlayam ben
Yanar āteşle baġrum ŧaġlayam ben
Müyesser olmaz ise baŋa seyrān
Ki itme yirümüzi bāri nįrān
Bu bį-çāre Esįrį derdmendi
Ħalāś it bį-mecāl ü müstmendi
Esîrî
Nis 26
Esįrį Fermāyed
[Gazel 91]
Bir gice tā śubĥ olınca cānum aŋdum aġladum
Yana yana fürķat ile cānum aŋdum aġladum
Bāġ bustānda dem-ā-dem Ǿişret idüp yār ile
Źevķ u şevķ ile śafā seyrānum aŋdum aġladum
Rūz [u] şeb yārān ile śoĥbetler idüp dāǿimā
Ol ezelki itdügüm devrānum aŋdum aġladum
Ġurbet iķlįmine düşdüm ayrılup yārdan dirįġ
Ĥasret ile āh idüp efġānum aŋdum aġladum
Bį-kes ü bį-çāredür şimdi Esįrį dostlar
Mıśr-ı dil Yūsuf ya’nį Ken’ānum aŋdum aġladum
Esįrį Fermāyed
[Gazel 93]
Āh ezelki demleri devrānı aŋdum aġladum
Gözlerümden yaş aķup yārānı aŋdum aġladum
Ĥasretā bu nār-ı fürķat yaķdı cān u cigerüm
Seyl olup gözden aķan bārānı aŋdum aġladum
Ķanı şol demler k’iderdük dostlar ile śoĥbeti
Anlar ile itdügüm seyrānı aŋdum aġladum
Vaŧanumda şevķ ile çün şādumān idi göŋül
Ġama düşdi bu dil-i vįrānı aŋdum aġladum
Çoķ cefā ķılduŋ bize [sen] ĥadden aşdı iy felek
Ĥaddi yoķ ġāyātı yoķ oranı aŋdum aġladum
Esįrį Fermāyed
[Gazel 110]
Kimseden hįç görmedüm mihr [ü] vefā dünyāda ben
Şāźlıķla sürmedüm źevķ u śafā dünyāda ben
Şol ķadar ġurbetde itdüm āh u zār ile fiġān
Giçdi ömrüm gülmedüm hįç bį-vefā dünyāda ben
Anca yıllar anca aylar anca günler anca ān
Śad hezārān görmişem cevr ü cefā dünyāda ben
Tende ŧāķat cānda rāĥat dilde ārām ķalmadı
Niçe yüz biŋ çekmişem derd ü belā dünyāda ben
İy Esįrį ĥażret-i Ĥaķ eyleye dermān saŋa
İns ü cinden bulmadum derde devā dünyāda ben
Esįrį Fermāyed
[Gazel 160]
Bu dünyā bį-vefādur yoķ vefāsı
Ŝebātına inanma yoķ beķāsı
Yüzüŋe gülse eger bir iki gün
İrişür nā-gehān hicrān belāsı
Seni maġrūr ider bu çerħ-i ġaddār
Yalancı pįre-zendür yıķılası
Eger bir laĥža ide şād u ħurrem
Ki Ǿömrüŋce olur anuŋ ķażāsı
Esįrį sen göŋül virme cihāna
Öŋi vįrān śoŋı vįrān olası
Esîrî
Nis 25
Aşk âteş-i kîn ile olup germ
Dedi ne gerek bu sözlerin nerm
Katl etme degil midir murâdın
El-ân elinde zulm ü dâdın
Gûyâ ki bu sözle fikr-i cânân
Gönlümden olur mı zerre pinhân
Korkutmağa düşme bî-mahaldir
Vuslat dediğim benim eceldir
Salt bende degil bu fikr-i cânân
Ölsem de giyâhım eyler efgân
Bu çâhda ney bitip serâser
Uşşâka gam-ı firâk söyler
Gitmez bu hevâ dimâğımızdan
Bu dûd çıkar ocağımızdan
Gam meş’alidir bu sönmek olmaz
Cân vermek olur da dönmek olmaz
Şeyh Galib
Nis 25
MÜSEDDES
I
‘Aceb mi baht-ı siyahım-çün āh u’ vāh ederim
Anıñ şikayetini yāre dād-hāh ederim
Hücum-ı hasreti gör bense gah gah ederim
Gehi ġarik-i tahayyür gehi şināh ederim
“Gören şanır ki şafādan semā’-ı rāh ederim
Döner döner baķarım kūy-ı yāre āh ederim”
II
Benim firākıñ ile dil-şikest olan ‘āşık
Hāyal-i hüsnün ile büt-perest olan ‘aşıķ
Mişāl-i secde düşüp hāke pest olan ‘aşıķ
Fenā-yı aşk ile bi-pā vü dest olan ‘aşıķ
“Gören şanır ki şafādan semā’-ı rah ederim
Döner döner baķarım kūy-ı yāre āh ederim”
III
Firāz-ı ‘arşa çıkar āh vāhımız her şeb
Nedir bu ‘alem-i firķatde çekdigim yā Rab
Bu muydu hilķatimizden bizim ‘aceb matleb
Göñül gezer ser-i kūyunda muzțarib kāleb
“Gören şanır ki şafādan semā’-ı rāh ederim
Döner döner baķarım kūy-ı yāre āh ederim”
IV
Firāķı canıma geçdi o şūh-ı gül-bedenin
Figānım ile pür oldu derūnu meykedeniñ
Ķarārı kalmadı hayfā dil-i elem-zedeniñ
Ne özge çillesi var [hecr] semtine gidenin
“Gören şanır ki şafādan semā’-ı rāh ederim
Döner döner baķarım kūy-ı yāre āh ederim”
V
Ġarib-i kūyun olup ġayri mültecā bilmem
Yem-i firāķa düşüp lutf-ı nāhudā bilmem
Neler çeker bu göñül söylesem edā bilmem
Ne hale uğradı Esrar-ı bi-nevā bilmem
“Gören şanır ki şafādan semā’-ı rāh ederim
Döner döner baķarım kūy-ı yāre āh ederim”
Esrar Dede
Nis 25
I
Añladım cevriñe pāyān u nihāyet yoḳdur
Bende de ẕerre ḳadar ṣabra liyāḳat yoḳdur
II
Kıldıġın gün nigehiñ āfet-i dı n ü ̇̄ ı mān ̇̄Kākülüñ eyledi kālā-yı şuʻūrum tālān
Ḥālime ṣoñra cihān ḫalḳını etdiñ ḫandān
Ne o fitne ne bu bı ̇̄-gāne teġafül el-ān
Bu tecāhüllere hep şimdi nedir bā’is̠olan
Bir gün ġarażıñ ḳatlim ise ḳıl fermān
Niçe bir ‘āşık-ı nā-çāra bu kec-ṭavr u
edā
Merḥamet ḳanda be-hey ḫusrev-i iḳlı ṁ̄ -i cefā
III
Ġam-ı ‘aşḳıñla beni ‘āleme rüsvā
etdiñ
‘Aḳl u nāmūsumu temkinimi yaġma etdiñ ̇̄
Aşḳ nāmında bir āşüfteye hem-pā etdiñ
Reh-i kūyuñ şaşırıp bādiye-peymā etdiñ
Sūziş-i cānı dönüp nār-ı tecallā etdiñ
Ṣubḥ-ı vaṣlı şeb-i hicrānda ı mā etdiñ ̇̄
“Len-terānı ”̇̄yle edip ṣoñra yine ‘atf-ı ḫitāb
Eylediñ ‘āşıḳı biñ nāz ile zār u bı ̇̄-tāb
IV
Öyle mest-i elem oldum ki şu‘ūrum yoḳdur
Neylesem ẕerre ḳadar şevḳ ü sürūrum yoḳdur
Zülf-i dildār hevāsıyle ḫużūrum yoḳdur
Baña luṭf eyle deyü ḳudret-i zūrum yoḳdur
Gerçi icrā-yı şikāyetde ḳuṣūrum yoḳdur
Cevriñi çekmede bi‘llāh fütūrum yoḳdur
Sen de bir kerre tefekkür edip inṣāf eyle
Ḳanġı ‘āşıḳ dayanır böyle cefāya söyle
V
Çeşm-i mestiñden alıp neş’e-i zehr-āb-ı ġazāb
Şimdi nūş etdigimiz ḫūn-ı cigerdir her şeb
Ne belā-yı siyehe uġradı göñlüm yā Rab
Baḫtdan mı bu siyeh-rūzluġum yoḫsa ‘aceb
Dūd-ı āhım ile mi tı relenir bu kevkeb ̇̄
Hele bildim ne ḳadar olsa da nā-ḥadd-i edeb
Ne bu iş nāle vü āhıñ ne de baḫt-ı siyehiñ
Ancaḳ Esrār’ı perı ş̇̄āne eden yek nigehiñ
Esrâr Dede
